هێزی پێشمه‌رگه لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧ ڕووبەڕووی ئاستەنگێکی گەورە بوونەوە، کاتێک سوپای عراق و هێزە بەکرێگیراوەکان (جاش) هێرشێکی بەرفراوانیان لە ناوچەکانی ئەتروش و شێخان و دەوروبەریان دەستپێکرد. هێرشبەران بە پاڵپشتی تانک، زرێپۆش، تۆپخانە و فڕۆکەی جەنگی، شەڕێکی سەختیان ئەنجامدا کە بۆ ماوەی ١٣ بۆ ١٥ ڕۆژ درێژەی کێشا. سەرەڕای ئەوەی هێزەکانی حکومەت توانییان هەندێک ناوچە داگیر بکەن، بەڵام هێزی پێشمه‌رگه بە پاڵپشتی هێزە مەدەنییە خۆجێییەکان، خۆڕاگرییەکی بەرچاویان نواند و لە کۆتاییدا سەرکەوتوو بوون.
ئەتروش بە کۆنترین ناحیە لە کوردستان دادەنرێت، کە دەکەوێتە ناوچەی بادینانی سەر بە قەزای شێخان. دانیشتووانەکەی بە پلەی یەکەم لە کوردی موسڵمان پێکهاتوون، لەگەڵ بوونی مەسیحی و ئێزدییەکان لە ناوچەکەدا. وەک زۆرێک لە ناوچەکانی تری کوردستان، گوندی ئەتروش بەهۆی پشتیوانی بێوچانی خەڵکەکەی بۆ شۆڕش و بەرخۆدان، چەندین جار ڕووبەڕووی وێرانکاری لەلایەن ڕژێمی بەعسەوە بووەتەوە. لەبەر ئەوە، حکومەت ئۆپەراسیۆنی سەربازی دەستپێکرد بۆ کەمکردنەوەی کاریگەری شۆڕشی کوردی و گەڕاندنەوەی دەسەڵاتی دەوڵەت.
هێرشێکی گەورە لە ناوچەکەدا ڕوویدا کە لەلایەن سوپای عراقەوە لە ٤ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧ سەرکردایەتی دەکرا. ئەوان هێزێکی گەورەیان بڵاوەپێکرد و بە داخستنی ڕێگاکانی سەرسەنگ و بامەڕنێ دەستیان پێکرد. هەروەها هێزی پشتیوانییان بۆ دێرەلوک و شێخان هێنا. هاوکات، سەرکردایەتی شۆڕش لە ڕێگەی تەلەگرافەوە لە کمیسیۆنەکانی شێخان و ئاکرێوە ڕاپۆرتیان لەسەر جوڵەی سەربازی لە باکرمان، ئەتروش، کۆرێ گاڤانا، باگێرا و سوارەتۆکا پێگەیشت. لە ٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، سوپای عراق بە پاڵپشتی بەکرێگیراوان کە بە "جاش" ناسراون، دوای کاتژمێر ١٢ی شەو هێرشیان کردە سەر سەنگەرەکانی پێشمه‌رگه لە شێخان. گروپێکی تری بەکرێگیراوان لە ناوچەی سۆرانەوە بەشداری شەڕەکەیان کرد. هەموو هێزەکان لە گوندی قەرکی شێخ هادی کۆبوونەوە، لەوێ بنکەی تۆپخانەیان دامەزراند و خۆیان بۆ چوار ناوچە دابەش کرد:
-
ناوچەی ئەتروش بۆ قەڵای کەنیکا بۆ سەرەوەی بیرۆکیات. هێزی پێشمه‌رگه و هێزە مەدەنییەکانی گوندەکانی کەنیکا، بیرۆکیات، شاکەوتێ، کانی مازی و بێبادی ڕووبەڕوویان بوونەوە.
-
ناوچەکانی نەسرە بۆ حەسەنکا. ئەوان لەلایەن هێزی پێشمه‌رگه و هێزە مەدەنییەکانی گوندەکانی نەسرە و حەسەنکا تێکشکێنران.
-
ناوچەکانی باراش سیار و سپیندارا. ئەوان شانبەشانی دوو ڕێکخراوی پێشمه‌رگه و هێزە مەدەنییەکانی سیار و سپیندار و گوندەکانی دەوروبەریان شەڕیان کرد. بەهۆی هەڵوەشاندنەوەی هەموو فوج و هێزەکان لەو قۆناغەی شۆڕشدا، هێزی پێشمه‌رگه بەپێی ڕێکخستنی حزبی لە ناوچەکەدا ڕێکخرانەوە.
-
لە ناوچەی باکرمان و لەسەر ڕووباری ڕباتکەی سەروو، هێزی پێشمه‌رگه بە فەرماندەیی تەمەر کۆچەر و هێزە مەدەنییەکان دژی دوژمن شەڕیان کرد. بە درێژایی شەو، شەڕی سەخت لە هەموو چوار ناوچەکەدا بەردەوام بوو و هێزەکانی حکومەت نەیانتوانی هیچ پێشڕەوییەک بکەن. کاتێک بەیانی بوو، سوپای عراق دەستی بە تۆپباران و بۆردومانی ئاسمانی ناوچەکانی بەرواری و مزووری کرد. ژنان و منداڵان لە ترسی گیانیان لە زستانی سەختدا پەنایان بۆ ئەشکەوت، دۆڵ و بەشەکانی چیای گارە برد. لە هەمان کاتدا، ئەوانەی توانای شەڕکردنیان هەبوو چەکیان هەڵگرت و بەرەو هێڵەکانی پێشەوە چوون.
بەپێی ئەو تەلەگرافەی هێزی پێشمه‌رگه لە ناوچەی شێخانەوە بۆ سەرکردایەتی شۆڕش ناردوویانە، لە ٦ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، حکومەت سێ هێرشی بێ ئەنجامی بۆ سەر قەڵای کەنیکا لە بەرەی ئەتروش ئەنجامدا. دواتر بە یارمەتی بەکرێگیراوان (جاش) و هێزە کۆماندۆکان، توانییان بچنە ناو قەڵای کەنیکا و پێشمه‌رگەیەکی حزبی شیوعی شەهید بکەن. هێزەکانی حکومەتیش دەستیان بەسەر تەرمی پێشمه‌رگە شەهیدەکەدا گرت. هەروەها، درەنگانی ئەو شەوە هێزەکانی حکومەت بەرەو حەسەنکا پێشڕەوییان کرد، کە چەند سەرکردە و ڕاوێژکارێکی (جاش) بەشدارییان لە شەڕەکەدا کرد و زیاتر لە ٢٠ هێرشی ئاسمانی لەلایەن هەلیکۆپتەرەکانەوە لە کاتی شەڕەکەدا ئەنجامدرا. سەرەڕای ئەوەی هێزەکانی حکومەت زیانی زۆریان بەرکەوت، بەڵام پێشمه‌رگه دوو شەهید و یەک بێسەروشوێن و یەک برینداریان هەبوو. هاوکات، حکومەت لە ناوچەی باکرمانەوە بەرەو واری مێرگە پێشڕەویی کرد.
سەرەڕای پلەی گەرمای زۆر نزم، شەڕی سەخت لە ٧ی کانوونی دووەم لە بەرەی شێخان بەردەوام بوو. سوپا و هێزەکانی حکومەت لە ناوچەی ئەتروشەوە هێرشیان کردە سەر قەڵای کەنیکا، بێوزێ و ناوچەکانی حەسەنکا بەرەو شێخان. سەرەڕای ئەوەش، هێزی پێشمه‌رگه لە شێخان خۆڕاگرییەکی بەرچاویان نواند و بە سەرکەوتوویی هێرشەکانی حکومەتیان تێکشکاند. هەروەها لقی ١ بە سەرۆکایەتی سەید ساڵح و هێزێک لە ناوچەی دهۆک بە فەرماندەیی سەعدوون کورکی و محەمەد شەفیق بەشداری شەڕەکەیان کرد بۆ پاڵپشتیکردنی هێزی پێشمه‌رگه لە کمیسیۆنی گوڵان.
له ٨ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، ململانێکان له ناوچه‌ی شێخان به‌رده‌وام بوون. هێزی پێشمه‌رگه‌ی ناوچه‌ی دهۆک گه‌یشتنه سنووره‌که بۆ پێشکەشکردنی هاوکاری به هێزی پێشمه‌رگه له شێخان، له کاتێکدا پێشمه‌رگه‌کانی ناوچه‌ی زاخۆش له ڕێگه‌دا بوون بۆ پێشکەشکردنی پشتیوانییان. له‌م ماوه‌یه‌دا، به‌کرێگیراوان له واره مێرکه له پشتی باکرمان کشانه‌وه و به په‌له هه‌ڵاتن، بڕێکی زۆر که‌لوپه‌لیان به‌جێهێشت. له به‌ره‌ی سپیندار، پێشمه‌رگه‌کانی شێخان و دهۆک هێرشیان کرده سه‌ر به‌کرێگیراوان و ئه‌نجامه‌که‌ی شکستی ئه‌وان بوو. جگه له‌وه‌ش، ژماره‌یه‌کی زۆر له چه‌کدارانی دوژمن کوژران و هه‌ندێک له ته‌رمه‌کانیان له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه‌وه ده‌ستی به‌سه‌ردا گیرا. هه‌روه‌ها هه‌شت به‌کرێگیراو له دهۆک، شێخان و کانی ماسی له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه‌وه ده‌ستگیرکران، هه‌روه‌ها پێشمه‌رگه توانی ده‌ست به‌سه‌ر هه‌شت کڵاشینکۆف و ئاڕ بی کەیەکدا بگرێت. به‌داخه‌وه، زیان له‌لای پێشمه‌رگه‌ش هه‌بوو، دوو پێشمه‌رگه له شێخان و زاخۆ شه‌هید بوون. هه‌روه‌ها ئه‌ندامێکی هێزه‌کانی جه‌ماوه‌ری که له گوندی هاسینکا ده‌ژیا، بێسه‌روشوێن بوو.
له ٩ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، هێزه‌کانی حکومه‌ت شکستی گه‌وره‌یان له قه‌زاکانی سپینداری، باکرمان و هاسینکا هێنا، ته‌نیا قه‌ڵای کانیێ له‌ژێر کۆنتڕۆڵی ئه‌واندا مایه‌وه.
زیانه‌کان به‌م شێوه‌یه ڕاگه‌یه‌ندران:
- له به‌ره‌ی کانیێ، چل کوژراو هه‌بوون، له‌نێویاندا دوو سه‌رگه‌وره و به‌تالیۆنێک. هه‌روه‌ها ٥ سه‌رباز له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه‌وه دیلکران.
- له به‌ره‌ی سپیندار، ٣٢ سه‌رباز کوژران یان بریندار بوون، چوار ته‌رم له‌لایه‌ن پێشمه‌رگه‌وه هه‌ڵگیران و هه‌شت سه‌ربازیش وه‌ک دیل گیران.
- له حه‌سه‌نا، ڕاگه‌یه‌ندرا که ٣٠ سه‌رباز کوژراون یان بریندار بوون.
له شه‌وی ١١-١٢ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، پێشمه‌رگه‌کانی کمیسیۆنی دهۆک ئۆپه‌راسیۆنێکی پارتیزانییان ئه‌نجامدا بۆ که‌مکردنه‌وه‌ی هێرشه به‌رده‌وامه‌کانی حکومه‌ت له مه‌یدانه‌کانی جه‌نگدا. له هه‌مان کاتدا، ئه‌وان ئازایه‌تی و قاره‌مانێتی زۆریان له ده‌وروبه‌ری دهۆک نیشاندا. و هێرشیان کرده سه‌ر چه‌ندین باره‌گای حکومه‌ت. هه‌روه‌ها هێلیکۆپته‌رێک به سه‌رکه‌وتوویی کرایه ئامانج و له ئاتروش خرایه خواره‌وه. به‌ڵام له ١٤ی کانوونی دووەم، چڕی شه‌ڕه‌کان له به‌ره‌ی شێخان په‌ره‌ی سه‌ند. به پشتیوانی تانک، تۆپخانه و فڕۆکه، حکومه‌ت هێرشێکی به‌رفراوانی بۆ سه‌ر هێزی پێشمه‌رگه له به‌ره‌کانی کانیێ و سپینداری ده‌ستپێکرد. ناوچه‌که به بێ وه‌ستان بۆردومان ده‌کرا، به‌ڵام سه‌ره‌ڕای ئه‌مه، پێشمه‌رگه توانی هه‌ندێک له‌و ناوچانه کۆنتڕۆڵ بکاته‌وه که پێشتر له سیده‌را، بارانێ و کانی مازێ له‌ژێر ده‌ستیاندا بوو. هه‌روه‌ها هێزه‌کانی حکومه‌ت زیانی زۆریان له کاتی پێکدادانه‌کاندا به‌رکه‌وت. به‌داخه‌وه، شه‌ڕه‌که بووه هۆی شه‌هیدبوونی یه‌ک پێشمه‌رگه و برینداربوونی یانزه پێشمه‌رگه‌ی دیکه، هه‌روه‌ها دوو شه‌هیدی هێزی جه‌ماوه‌ری.
له ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، هێرشه‌کانی سوپای عراق و به‌کرێگیراوان نزیک بوونه‌وه له باره‌گای کمیسیۆنی شێخان. به‌ڵام به‌هۆی به‌رگری به‌هێزی پێشمه‌رگه‌وه ناچار بوون پاشه‌کشه بکه‌ن و تێکبشکێن. و له ماوه‌ی ١٣ بۆ ١٥ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، شه‌ڕێکی بێ وه‌ستان و به‌رده‌وام هه‌بوو. به‌ڵام پێشمه‌رگه، له‌گه‌ڵ هێزه‌کانی جه‌ماوه‌ری، ستراتیژییه‌کی باش ڕێکخراویان جێبه‌جێکرد که له کۆتاییدا بووه هۆی شکستی دوژمن. به‌ڵام به‌داخه‌وه، به‌کرێگیراوان وێرانییان له چه‌ند گوندێکدا دروستکرد، له‌وانه بێبادی، کاراڤا و ئاگۆش، که تێیدا ده‌ستدرێژییان کرد و ئاگریان له موڵک و ماڵه‌کان به‌ردا.
له ماوه‌ی ئه‌و کاته‌ی پێشمه‌رگه سه‌رقاڵی به‌رگری و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی هێرشه به‌رده‌وامه‌کانی هێزه‌کانی حکومه‌ت بوون، ئه‌وان به‌رده‌وام بوون له جێبه‌جێکردنی ئه‌رکه‌کانی پێشمه‌رگایه‌تییان. له ٢١ی کانوونی دووەمی ١٩٨٧، پێشمه‌رگه‌کانی ڕێکخراوه‌کانی شه‌هید ئه‌مین نه‌سری و شه‌هید مه‌حمود یه‌زیدی له ناوچه‌ی شێخان، له‌گه‌ڵ ڕێکخراوی شۆڕش له زاخۆ، هێرشی تۆپخانه‌یان له شارمان و باکرمان به به‌کارهێنانی تۆپی ١٢٠ ملم بۆ سه‌ر بنکه‌کانی به‌کرێگیراوان که له‌ژێر فه‌رماندەیی ئه‌رده‌شێر زێباری بوون، ئه‌نجامدا.
دوای کۆتاییهاتنی ململانێکان، سوپای عراق و به‌کرێگیراوه‌کانیان زیانی زۆریان به‌رکه‌وت. ڕاگه‌یه‌ندرا که نزیکه‌ی ٣٠٠ چه‌کدار و سه‌رباز کوژراون. هه‌روه‌ها ١٢ ئۆتۆمبێلی سه‌ربازی تێکشکێنران و پێشمه‌رگه ده‌ستی به‌سه‌ر ٣٠ کڵاشینکۆف و بڕێکی زۆر ته‌قه‌مه‌نی ١٢٠ ملمدا گرت. به‌داخه‌وه، زیانه‌کانی شۆڕش بریتی بوو له ٣٠ شه‌هید و برینداری ئه‌ندامانی پێشمه‌رگه و هێزی جه‌ماوه‌ری.
سه‌رچاوه‌کان:١- مه‌سعود بارزانی، بارزانی و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازی كورد، به‌رگی چواره‌م، ١٩٧٥-١٩٩٠ شۆڕشی گوڵان، به‌شی دووه‌م، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی ڕوكسانا، ٢٠٢١.
٢- https://www.facebook.com٢٧١٤٧١٧٤٧٨٦٣٤٥٥٠
٣-شیمال زێباری، هنده‌ك ڕاستیین ڤه‌شارتی د شۆڕشا گولانی دا، چاپی یه‌كه‌م، چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات، هه‌ولێر – ٢٠١٥.
٤- غازی عادل گه‌ردی، پێشمه‌رگه‌یه‌ك له خزمه‌ت بارزانیدا... حه‌جی بێڕۆخ، به‌رگی دووه‌م چاپی دووه‌م، توركیا- ٢٠٢١