لە حوزەیرانی 1963، حکومەتی عێراق هەوڵەکانی بۆ کۆتاییهێنان بە شۆڕشی کورد چڕتر کردەوە بە دەستپێکردنەوەی هێرشەکانی بۆ سەر ناوچە شۆڕشگێڕییەکان لە بەشە جیاوازەکانی کوردستان. دوای ئەوەی سوپاى عێراق و بەکرێگیراوان (جاش) لە بەرەی ئاکرێ توانییان کۆنترۆڵی سەرێ ئاکرێ و چیای پێرس بکەن، مەلا شینی، فەرماندەی هێزی پێشمه‌رگه و پێنج پێشمەرگەی دیکە لە بۆردومانە قورسەکاندا شەهید بوون. ئەمەش کاریگەرییەکی نەرێنی لەسەر ورەی پێشمەرگە هەبوو. هێزی پێشمه‌رگه ئەو پێگانەیان بەجێهێشت و بۆ بێڵێ و ڕێزان کشانەوە بۆ دروستکردنی هێڵێکی بەرگری دیکە بۆ ڕێگریکردن لە سوپاى عێراق لە چوونە ناو بارزان، کە تەواوی مەبەستیان گەیشتن پێی و وێرانکردنی بوو.
لە 31ی تەمموزی 1963، فیرقەی 1ی سوپاى عێراق، کە پێکهاتبوو لە لیوای 1 و 4، بە بەشداری 7,000 بەکرێگیراوی (جاش)ی زێباری، سورچی، گۆران، هەرکی، شەرەفانی، ئێزیدی، کۆچەر و بەرواری. ئەوان لە بناری چیای پێرسەوە بەرەو بێڵێ بەڕێکەوتن، زێی گەورەیان پەڕاندەوە، بێڵێ و دەوروبەرییان داگیرکرد و لە هەردوو لای ڕووبارەکە جێگیر بوون. لەو کاتەدا بارەگای مستەفا بارزانی هێشتا لە گەلی دالاش، ڕۆژهەڵاتی گوندی سەفتە بوو، کاتێک سوپاى عێراق بارەگاکەی بە چەند فڕۆکەیەکی جەنگی بۆردومان کرد. بە مەبەستی دەستگیرکردنی مستەفا بارزانی، ڕێبەری شۆڕشی کوردستان، و مەسعود بارزانی، کە یاوەری بوو، لەگەڵ 15 پاسەوانی پێشمەرگە. بەڵام ئەوان توانییان بەرگرییان لێ بکەن و خۆیان لە هێرشی سوپا و جاشەکان بپارێزن و ڕزگاریان بێت.
لەو ساتەدا، سەرکردایەتی شۆڕش تەلەگرافێکی پێگەیشت کە سوپاى عێراق نیاز وایە لە 4ی ئاب هێرش بکاتە سەر بارزان. بارزانی فەرمانی دا بە دروستکردنی هێڵێکی بەرگری لە مڵە سەریجە لە نێوان بێڵێ و بارزان بۆ ڕێگریکردن لە سوپاى عێراق لە چوونە ناو بارزان و وێرانکردنی، و بۆ ئەوەی ڕێگری لە حکومەت بکات بە نیازەکانی دڵخۆش بێت. چونکە خودی بارزانی لەوێ بوو و ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی شەڕەکەی دەکرد. بۆ دامەزراندنی هێڵی بەرگری، ڕێنمایی بە فەرماندەی پێشمەرگە حوسێن مەرزەگەیی دا کە بەرپرسیارێتی بەرەی شەڕەکە بگرێتە ئەستۆ. دەبێت پێگەکانیان لە مڵە سەریجە جێگیر بکەن و ڕێگری لە پێشڕەوییەکانی سوپای حکومەت و جاشەکان بکەن بۆ گەیشتن بە بارزان.
حوسێن مەرزەگەیی فەرمانی بە پێشمەرگەکان کرد و دابەشی کردن بەسەر پێگەکاندا و لە ناوەڕاستی هێڵی بەرگریدا چاوەڕێی کاتی سفر بوون. پێش دەستپێکردنی هێرشەکە، حکومەت بە تۆپخانە و فڕۆکە بۆ ماوەی شەو و ڕۆژێک پێگەکانی پێشمەرگەی بۆردومان کرد. پاشان، لە بەیانی 4ی ئابی 1963، بە هێرشێکی گەورە و بەرفراوان و بە هەموو جۆرە چەکێکی قورس و سووک هێرشیان کردە سەر پێگەکانی پێشمەرگە. پێشمەرگەکان بەو چەکە سووکانەی هەیانبوو ڕووبەڕوویان بوونەوە، کە بریتی بوون لە مەشینگانێک و ژمارەیەک دەمانچەی برونۆی بەریتانی. دوای 10 کاتژمێر شەڕ، هێزی پێشمه‌رگه توانییان هێرشی سوپا و جاشەکان تێکبشکێنن بە زیانی دەیان کوژراو و بریندار و ناچاریان بکەن بکشێنەوە، تەرمی 40 کوژراویان لە گۆڕەپانی شەڕەکە بەجێهێشت. هەرچەندە، لە هێزی پێشمەرگە حوسێن مەرزەگەیی، فەرماندەی پێشمەرگە، و سێ پێشمەرگەی دیکە شەهید بوون و یەکێکی دیکەش بریندار بوو.
دوو ڕۆژ دواتر، لە 6ی ئاب، هێزەکانی حکومەت ڕوویان کردە ڕۆژهەڵات بۆ داگیرکردنی ڕێزان، باڵێکی دیکەی هێڵی بەرگری بە فەرماندەیی عوزێر دۆڵەمەری، عومەر ئاغای دۆڵەمەری و حالی دۆڵەمەری، کە نزیکەی 200 پێشمەرگە یاوەرییان بوون. دوای بۆردومانێکی قورس لە دەوروبەری پردی ڕێزان، هێزەکانی سوپا و جاش دەستیان کرد بە جوڵە بەرەو پردەکە. پێشمەرگەکان لە پێگەکانی خۆیاندا خۆیان حەشاردابوو تا ئەو کاتەی سەرباز و جاشەکان گەیشتنە پردەکە و هەندێکیان پەڕینەوە، لەناکاو بە بارانێک لە گوللە هێرشیان کردە سەریان. سەرباز و بەکرێگیراوەکان شێواون و ڕیزەکانیان تێکچوو. هێرشەکەیان تێکشکێنرا و هەڵاتن. ئەمجارە تەرمی 36 کوژراویان لە گۆڕەپانی شەڕەکە بەجێهێشت، کە 14یان کەوتنە ناو زێی گەورە و ئاو بردیانی.
دیارە کە هێزی پێشمه‌رگه هاوەنێکی 3 ئینجییان هەبوو تەنها بە 12 گوللەوە، کە 6یان ئاراستەی دوژمن کرا و 6یان هەڵگیرابوو. بەڵام بەختەوەرانە بۆ پێشمەرگەکان، یەکەم گوللە بەر گروپێک لە جاشەکان کەوتبوو و ژمارەیەکیانی کوشتبوو، ئەمەش دۆخێکی مەترسیداری بۆ سوپا و جاشەکان دروست کردبوو.
دوای شکستیهێنانی هێزەکانی حکومەت لە هێرشەکەدا، بیر لە هێرشێکی دیکە بۆ سەر گوندی هۆستان لە ڕۆژهەڵاتی بارزان کرایەوە. هێزی پێشمه‌رگه بە فەرماندەیی ساکۆ کانیەڵنجی، کە جێگەی حوسێن مەرزەگەیی گرتەوە، لەگەڵ بەرپرسانی دیکەی پێشمەرگە، پێگەکانیان قایم کرد و هێڵێکی بەرگرییان دامەزراند. بەڵێنیان دا ڕێگری لە سوپای حکومەت بکەن لە جێبەجێکردنی پلانەکانیان. سەرەتا، وەک هەمیشە، سوپاى عێراق دەستی کرد بە تۆپبارانی قورسی بەرەکان و هێرشی ئاسمانی. پاشان، لە بەیانی 8ی ئابی 1963، هێرشێکی بەرفراوانیان دەستپێکرد. هێزی پێشمه‌رگه بە خێرایی هێرشەکەیان تێکشکاند و ناچاریان کردن لە گۆڕەپانی شەڕەکە هەڵبێن بە دەیان کوژراو و بریندارەوە. هێزی پێشمه‌رگه تەنها یەک شەهید و دوو برینداریان هەبوو.
دوای هێرشەکەی 10ی ئاب و ڕۆژانی دواتر، دوو هێرشی دیکەی سوپاى عێراق و بەکرێگیراوان (جاش) هەڵمەتێکیان بۆ سەر بەرزاییەکانی پشت گوندی ئاستا دەستپێکرد بۆ کۆنترۆڵکردنی گوندی ڕێزان. هەرچەندە، لە هەردوو هێرشەکەدا سەرکەوتوو نەبوون، بەڵکو بە توندی تێکشکێنران، زیانی کوژراو و برینداریان هەبوو و چوار لە سەربازەکانیان بە بارمتە گیران. شایەنی باسە کە بارزانی، ڕێبەری شۆڕشی کوردستان، هەمیشە لە نزیکەوە سەرپەرشتی شەڕەکەی دەکرد.
حکوومەتی عێراق، وەک تۆڵەسەندنەوەیەک بۆ هەموو شکستە یەک لەدوای یەکەکانی، بەردەوام بوو لە تۆپبارانکردن و بۆردومانکردنی بارزان و گوندەکانی دەوروبەری تاوەکو وێرانی کردنیان.
دوای ئەو شکست و زیانە زۆرەی لە هەردوو بەرەی شەڕی بارزان و شێروان بەر سوپای عێراق کەوت، دۆخی سوپای عێراق زۆر شێواو و تووشی شۆک ببوو، بۆیە عەقید ئیبراهیم فەیسەڵ ئەنساری، فەرماندەی فیرقەی دوو لە بەرەکانی چاما و شێروان مەزن، بە تەلەگرافێک ئاگاداری تاهیر یەحیای کردەوە، کە سەرۆک ئەرکانی سوپا بوو، و پێشنیاری چارەسەرێکی ئاشتیانەی کرد. سەرۆک ئەرکان نەرمیی خۆی نیشاندا و پێی گوتن پەیوەندی بە شێخ ئەحمەد بارزانییەوە بکەن. لە 22ی 1963دا، ئەنساری نامەیەکی بۆ شێخ ئەحمەد لە ڕێگەی سەعید ئەسعەد شەتنەوە نارد، داوای لێ کرد شاندێک بۆ لای ئەو و پارێزگاری هەولێر بنێرێت بۆ دانوستان و ڕێککەوتن. دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ ڕابەری شۆڕش مستەفا بارزانی، شێخ ئەحمەد بڕیاری دا بە نامەیەک وەڵامی ئەنساری بداتەوە.
لە ئەنجامی گفتوگۆکانی نێوان شێخ ئەحمەد و حکوومەتی عێراق، کە داوای چەکداماڵینی بارزانییەکانیان دەکرد، شێخ ئەحمەد داوای کشاندنەوەی سوپا و جاشەکانی حکوومەتی کرد. لە ئەنجامدا ڕێککەوتن کە بارزانی لەسەر داوای شێخ ئەحمەد لە 10ی 1963دا ناوچەی بارزانی بەجێهێشت و گەڕایەوە بۆ ناوچەی سۆران و باڵەکایەتی. هێرشی سەربازیی حکوومەت بۆ سەر ناوچەی بارزان کۆتایی هات و ئاشتی بەسەر ناوچەکەدا زاڵ بوو.
سەرچاوەکان:١. هۆژین مەسعود سەرنى، شورەشا ئیلونێ ل دەڤەرا بەهدینان ١٠٦١- ١٩٧٥، چاپى یەکەم، ٢٠١٨.
٢. حاجى میرخان دۆڵەمەرى، گەڕان بەدواى دادپەروەریدا، بەرگى یەکەم، چاپى دووەم، چاپخانەى اسراء، تاران، ٢٠٢١.
٣. مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕشی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چ: یەکەم ٢٠٠٤.
٤. وەلى زبێر هۆستان، چەند ڕووداو و بەسەرهاتێک لە شۆرش و ڕاپەڕینەکانى بارزاندا، چ: یەکەم، چاپخانەى ڕۆژهەڵات، هەولێر، ٢٠١٧.
٥. کاروان جوهر محمد، ئیدریس بارزانى ١٩٤٤- ١٩٨٧ ژیان و ڕۆلى سیاسیى و سەربازى لە بزوتنەوەى ڕزگاریخوازى کورددا، چاپخانەى هێڤی، هەولێر، ٢٠١٩.
٦. غازى عادل گەردى، پێشمەرگەیەک لە خزمەت ڕێبازى بارزانیدا حەجى بیڕۆخى، بەرگى یەکەم چاپى دووەم، تورکیا، ٢٠٢١.
٧. هاشم شێڕوانى، دەڤەرا بارزان، جوگرافیا- دیرۆک-کەلتور، چاپى یەکەم چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشەنبیرى، هەولێر، ٢٠٠٨.