دوای شەڕی زاویته لە ٥ تا ٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٦١ کە تێیدا هێزەکانی پێشمەرگە سەرکەوتنێکی گەورەیان بەدەستهێنا، دوای ئەوەی زیانی زۆریان بە سوپا و بەکرێگیراوان گەیاند، ئەوەش بووە هۆی کۆنترۆڵکردنی ناحیەی سەرسەنگ و دۆڵی زاویته لەلایەن پێشمەرگەوە، سەرکردە بارزانی لەو کاتەدا لە گوندی کێشکی بوو کاتێک هەواڵێکی پێگەیشت کە هێزەکانی سوپای عێراق بە شێوەیەکی بەرفراوان دەجوڵێن و نیاز وایە هێرشێکی بەرفراوان ئەنجام بدەن بۆ کردنەوەی ڕێگەی سەرسەنگ و گەڕاندنەوەی کۆنترۆڵی ناوچەکە.

ئامادەکارییەکان

لە ١٢ی کانوونی یەکەمی ١٩٦١ هێزەکانی حکومەت کە پێکهاتبوون لە کەرتێکی زرێپۆش و کەرتێکی پیادە لە فەوجی سێیەمی لیوای یازدە، و فەوجێکی تۆپخانە و فەوجێکی پۆلیس و فەوجی سێیەمی لیوای پۆلیسی یەکەم و ٢٠٠ بەکرێگیراو، دهۆکیان بەجێهێشت و بە سەرکردایەتی عەقید بەشیر ئیبراهیم فەرماندەی فەوجی سێیەمی لیوای یازدە بەرەو ئامێدی جوڵان.

بارزانی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتی بەرەی شەڕی کرد و هێزەکانی خۆی بەسەر چەند پێگەیەکی بەرگریدا دابەش کرد لە مێرگەدرێژەوە بۆ گوندی لومانا و لە گوندی کڤلسنى بۆ گوندی باگێڕای سەرێ، ئامادەکارییەکان شێوەی کمین و شەڕی پارتیزانییان وەرگرت، لەگەڵ پشت بەستن بە پلانێکی تەکەتیکی سەربازی کە بەپێی ئەو ٢٠٠ پێشمەرگە بە سەرکردایەتی مەلا شینی قورتاس بێدارۆنی لە هەردوو لای ڕێگەکە لە قەنتارەوە بۆ سەری سواراتوکا بڵاوکرانەوە، هەروەها ٢٠٠ پێشمەرگە بە سەرکردایەتی حەسۆ میرخان دۆڵەمەری لە هەردوو لای ڕێگەی نێوان گۆری گاڤانا و مانگێش بڵاوکرانەوە، بەمەش ئەم دوو ڕێگە سەرەکییە لەژێر کۆنترۆڵی تەواوی هێزەکانی پێشمەرگەدا مانەوە.

دوای ئەوەی بارزانی ئاگادار کرایەوە لە گەیشتنی هێزێکی گەورەی حکومەت، فەرمانی بە هێزەکانی پێشمەرگە کرد کمینێک لە چەمانەکانی لومانا دابنێن، کاتێک هێزەکە هات کەوتە کمینی پێشمەرگەوە و کەس لێیان ڕزگاری نەبوو، بەشێکیان کوژران یان بریندار بوون یان بە دیل گیران، هێزەکانی پێشمەرگە دەستیان بەسەر تەواوی کەرەستە سەربازییەکاندا گرت، شایەنی باسە کە کەشوهەوا لە کاتی ڕووبەڕووبوونەوە سەختەکەدا لە بەرژەوەندی پێشمەرگەدا بوو، ڕۆژێکی سارد بوو، تەم ناوچەکەی تەنیبوو، فڕۆکە جەنگییەکان نەیانتوانی پێگەکانی پێشمەرگە بۆردومان بکەن چونکە بەهۆی کەشوهەوا و نزیکییان لە یەکتر نەدەتوانرا جیاوازی لە نێوان پێشمەرگە و سەربازەکاندا بکرێت، بۆیە بە بێ سوود بەسەر ناوچەکەدا دەسووڕانەوە.

زیانەکانی دوژمن و دەستکەوتەکانی پێشمەرگە

شەڕەکە زیانی گیانی و ماددی زۆری بە ڕیزەکانی حکومەت گەیاند، سەدان سەربازی سوپای عێراق کوژران و بە دیل گیران، زۆربەیان پۆلیس بوون، ٧٦ بارهەڵگر سووتێنران، کە لە گۆڕەپانی شەڕەکەدا دەستیان بەسەردا گیرابوو. دەستکەوتەکانی پێشمەرگە بریتی بوون لە دەستبەسەرداگرتنی بڕێکی زۆر لە ذخیره سەربازی و کەرەستەی دیکە و کۆکردنەوەی ١٥٠٠ پارچە چەکی جۆراوجۆر کە لە گۆڕەپانی شەڕەکەدا دەستیان بەسەردا گیرابوو.

لەبەر ئەوەی ژمارەیەک لە خەڵکی هۆزەکانی بادینان لە نێروەیی و بەرواری و سندی و دۆسکی و گەلی تازە پەیوەندییان بە ڕیزەکانی شۆڕشەوە کردبوو و ببوونە پێشمەرگە و چەکیان نەبوو، ئەم دەستکەوتانە وای کرد زۆربەیان چەکدار بن، زیانەکانی هێزەکانی پێشمەرگە لەم داستانەدا شەهیدبوونی دوو کەس بوو کە ئەوانیش خدر کەریم خۆشناو و حەسەن گۆران بوون، هەروەها ١٨ پێشمەرگەی دیکە بریندار بوون.

باس لەوە دەکرێت کە یەکێک لە بەشداربووانی ڕووداوەکە ئاماژەی بەوە کردووە کە ئەم زیانە گەورەیە لە گیانی هێزەکانی حکومەت نیگەرانی و خەمباری لای بارزانی دروست کرد، تەنانەت وتی سەرباز و پۆلیس قوربانی و ڕۆڵەی ئەم گەلەن، بە فەرمانی حکومەت هاتوون بۆ شەڕکردن لەگەڵمان، تا دەتوانن مەیانکوژن، بەڵکو برینداریان بکەن، بۆیە هێزی فەرماندە نەبی سەرسەنگی کە ڕێگەی هەڵاتنی لێ گرتبوون، بە فەرمانی بارزانی ڕێگەیان بۆ کردەوە تا پاشەکشە بکەن و خۆیان لە مەرگ ڕزگار بکەن.

دەنگدانەوەی سەرکەوتن لەم داستانەدا

 

گرنگی تۆمارکردنی ئەم سەرکەوتنەی هێزەکانی پێشمەرگە لە داستانی لومانا، لەوەدایە کە شۆڕش چووە قۆناغێکی نوێوە، و بووە هۆی بڵاوبوونەوەی متمانە بەخۆبوون و بەرزبوونەوەی ورەی هێزەکانی پێشمەرگە لە ڕووبەڕووبوونەوە و شەڕکردن دژی هێزێکی چەکداری گەورەی پڕچەک لە سەرانسەری کوردستان، لەوانە ناوچەکانی سۆران، هەروەها ئەمە یەکەمجار بوو سوپای حکومەت زیانی گیانی و ماددی زۆر بەخۆیەوە ببینێت، لە لایەکی دیکەوە شکاندنی بەربەستی خیانەتی بەکرێگیراوی ئەو کەسانەی کە لەم چوارچێوەیەدا بوون دەیانخاتە بازنەی زیاتری شەرمەزاری و ڕیسوایی و ناساندنیان بە کوردستان، ئەمەش وەک وەڵامێکی دروست لەلایەن شۆڕشی کوردستانەوە بۆ لێدوانەکەی عەبدولکەریم قاسم و کۆنگرە ڕۆژنامەوانییەکەی لە ٢٣ی ئەیلوولی ١٩٦١ بوو، کە تێیدا دەستپێک و کۆتایی یاخیبوونی کوردی ڕاگەیاند.

لە ئەرکەکانی دیکەی ئەم داستانە ئەوە بوو کە وێرانکردنی لیوایەکی جوڵاوی بەتەواوی لەخۆگرت وەک پێشتر ئاماژەمان پێدا، ئەو سەربازانەی لەم شەڕەدا کوژران یان بریندار بوون یان بە دیل گیران هەر یەکێکیان خەڵکی شارێکی عێراقی بوون، ئەوانەی ئازاد کران یان وەک بریندار گەڕانەوە هەواڵی شۆڕشی کوردستانیان لە سەرانسەری عێراق بڵاوکردەوە، بەمەش سەرکەوتنەکە بۆ دۆست و دوژمن لە عێراق و کوردستان دەرخست کە شۆڕش لە بەرزکردنەوەی دروشمەکانیدا ڕاستگۆیە، چونکە لەگەڵ ئازادکردنی ٣٣٠ دیل، لە گوندی کۆندەکانێ ئازاد کران و پاشان ڕەوانەی دهۆک کران، بریندارەکانیش دوای وەرگرتنی چارەسەر ئازاد کران.

دوای ئەم شەڕە حکومەت ناچار بوو داوا لە مەلا مستەفا بارزانی بکات بۆ دانوستان، هەرچەندە ئارەزووی حکومەت بۆ دانوستان لە ڕاستیدا پیلانێک بوو بۆ بۆردومانکردنی شوێنی دانوستانەکە، کاتێک سەرکردە بارزانی و فەرماندەی جەحفەلی لیوای پێنجەم عەقید حەسەن عەبوود یەکتر دەبینن، ئەوەش بۆ کۆتاییهێنان بە ژیانی هەردووکیان پێکەوە، بەڵام زیرەکی بارزانی لە گۆڕینی شوێنی دیدارەکە دوای ڕاوێژکردن لەگەڵ فەرماندەکانی پێشمەرگە، بەمەش پیلانەکەی حکومەت بۆ هەردوو لا ئاشکرا بوو.

سەرچاوەکان:

١- عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادينان ١٩٢٥ – ١٩٧٠، ج ٢، (مطبعة جامعة صلاح الدين- اربيل- ٢٠١٧).

٢- سعيد حمو، مذكرات أمر لواء مشاة، بغداد، (١٩٧٧).

٣- وەصفی حسن ردینى، داستانا لۆمانا – کەڤلەسنێ، (چاپخانەى خانى- دهۆک).

٤- هاوکار کەریم حمە شریف، شۆڕشى ئەیلوول، (چاپخانەى زانکۆى سەڵاحەدین- هەولێر- ٢٠١٢).

٥- حاجى میرخان دۆڵەمەرى، گەڕان بە دواى دادپەروەرییەدا دیوێکى ترى مێژووى شۆڕش لە کوردستاندا ١٩٤٣ – ١٩٩١، بەرگى یەکەم، (بێ شوێنى چاپ- کوردستان- ٢٠٢١).

٦- رجب جمیل حبیب، ئامێدى (العمادیة) ١٩٢١ – ١٩٧٥، مطبعة هەوار، (دهۆک- ٢٠١٢).

٧ - شەوکەت مەلا ئیسماعیل حەسەن، ڕۆژانێ لە مێژووى شۆڕشى ئەیلوول، چاپى دووەم، (نووسینگەى تەفسیر- هەولێر- ٢٠٠٦).