Piştî derbeya leşkerî ya Be'siyan û hilweşîna rejîma Ebdulkerîm Qasim, şerê hikûmeta Îraqê û êrîşa wê ya li ser Kurdistanê ji bo demekê rawestiya û danûstandin di navbera serkirdayetiya şoreşê û hikûmeta Îraqê de çêbûn. Lê belê, Be'siyan zû daxwazên Kurdan red kirin û di 10ê Hezîrana 1963an de êrîşên xwe yên li ser Kurdistanê, bi taybetî li herêmên Barzan û Badînanê, ji nû ve dest pê kirin. Di nîvê Tebaxê de, hêzeke mezin ji leşkeran û sîxuran (caş), ligel hêzeke Artêşa Iraqê ya bi navê Hêza Yermûkê, bi serkirdayetiya lîwayê Fehed El-Şaîr, kom kirin, yên ku sînor derbas kirin ji bo Piştevanîkirina hikûmeta Îraqê. Ji bo têkbirina şoreşa Kurd bi rêkeftina di navbera her du hikûmetên Îraq û Sûriyê de. 

Piştî ku agahiyên êrîşê gihîştin Hêzên Pêşmerge û serkirdayetiya şoreşê ji aliyê alîgir û piştevanên şoreşê ve ku hikûmet dixwaze êrîşeke berfireh li ser herêma Amêdiyê pêk bîne, serkirdayetiya şoreşê li herêmê planek ji bo rûbirûbûna êrîşê û têkbirina wê bi vî awayî danî: Hêzeke Pêşmerge bi serkirdayetiya Feysel Hesen Nezarkî û Hecî Şaban li bajarê Aşawa bi cih bûn da ku rê li ber hêza êrîşkar bigirin ku êrîşî Manîgêşkê neke, di heman demê de hêzeke din bi serkirdayetiya Cemîlê Sor Bamernî li Bamernê bi cih bû. Hêzeke din şandin Ardina, û hêzeke din bi serkirdayetiya Eref Silêman Doskî di navbera herêmên Mizûrî Bala û Doskî de belav bûn. Bi Hêzî hêzeke bi qasî 300 Pêşmerge bi serkirdayetiya Îsa Siwar li herêma Kolya di rewşa amadebaşiyê de bûn, û hêzeke din hat amadekirin ku di navbera Batîfa û Zaxo de di rewşa amadebaşiyê de bin, û hêzeke din bi serkirdayetiya Seîd Hecî Şaban li gundê Kanî Reş ma û rêya Amêdiyê ya ber bi Berwarî ve girt.

Wekî ku me li jor behs kir, di nîvê Tebaxê de, hêzeke mezin a hikûmetê bi çekên giran, zirxpoş, balafir û bi sedan peyade û sîxur (caş) ji Dihokê ber bi cihên Pêşmerge li Siwarê Tûka derketin.

Tevî ku Pêşmerge di destpêkê de berevanî kir û rê li ber wan girt, lê ji ber mezinahiya êrîşê nekarîn berdewam bikin, lê wan hêzên xwe li çend cihan vekişandin. Artêşa Iraqê dest bi şewitandina gundên (Banda, Koflî, Korîma, Broşka Saedîne, Milhemba, Dêrajeznik, Zîwka Kindila, Zîwka Ebo, Bane Sûra, Bîsfkî El-Kêşk) kir. Niştecihên van gundan neçar man ku ji bo parastina jiyana xwe di newal û geliyan de xwe veşêrin.

Hêzên hikûmetê pêşveçûna xwe berdewam kirin heta gihîştin herêma Mangêşkê, li wir ber bi balafirgeha Bamernê ve çûn ligel hêzên herêmê û ew kirin bingeha operasyonên xwe. Û ew dabeş kirin çar stasyonan:

Stasyona yekem: Ji balafirgeha Bamernê ber bi Çiyayê Metîn û rojavayê herêma Berwarî.

Stasyona duyem: Ji balafirgeha Bamernê ber bi Bamernê ve ji aliyê jor. 

Stasyona sêyem: Ji Sersingê ber bi Ardina, gundê Navîla, Çiyayê Metîn, gundê Şîlazê.

Stasyona çarem: Ji herêma Amêdiyê ber bi herêmên Amêdiyê ve ji aliyê jor û Jarjel û Kanî Masî.

Êrîşa mezin di 20ê Tebaxa 1963an de dest pê kir û şervanên sîxur (caş) li baskên şer hatin dabeşkirin. Êrîşa hikûmetê di destpêkê de li hemû aliyan pêşveçûneke mezin bi dest xist, ku karîn desteserî Çiyayê Metîn û Bamernê bikin û Cemîlê Sor Bamernî û du Pêşmerge Şehîd bûne. Di nav refên Hêzên Pêşmerge de alozî çêbû, hinek ji wan teslîm bûn û çekên xwe avêtin, di heman demê de yên din çûn Tirkiyê. Hikûmeta Tirk bi hevahengiya ligel hikûmeta Îraqê sîxurên Rêkanî li herêma Hekariyê çekdar kirin. Wan komek Pêşmerge girtin û radestî hikûmeta Îraqê kirin.

Paşê Hêzên Pêşmerge karîn hejmareke mezin ji çek û Zexîre bi dest bixin û xwe ji nû ve çekdar bikin, û di nav 45 rojên li pey hev ên şerên ku ji bo berevaniyê bi Piştevanî û alîkariya hêzên berevaniya neteweyî berdewam kirin, planeke din a berevaniyê ji bo êrîşkirina ser Artêşa Iraqê bi serkirdayetiya Îsa Siwar û alîkarê wî Elî Halo bi desteserîkirina Çiyayê Metîn bi navê şerê mayîn an nemanê pejirandin. Pêngavên yekem ên êrîşa Pêşmerge li gundê Gabnêrkê şeva 4-5ê Cotmeha 1963an dest pê kir. Artêşa Pêşmerge dabeşî çend beşan bû û êrîşî artêş û sîxuran kirin. Wan heta berbangê ew têk birin û ji hemû aliyan ve ew şikandin. Karîn hêzên hikûmetê vegerînin balafirgeha Bamernê, ya ku bingeha operasyonên wan bû, û Çiyayê Metîn ji nû ve bi dest bixin.

Piştî têkçûna her du artêşên Îraqî û Sûrî, wan ziyanên giran dîtin, di nav de têkbirina piraniya her du artêşên Yermûkê yên Sûrî û Îraqî. Wan 113 term li qada şer hiştin di nav wan de hejmarek leşkerên Sûrî û bi sedan kesên din birîndar bûn û çend otomobîl hatin têkbirin. Destkeftiyên Pêşmerge di vî şerî de du topên bi kalîbreya 103 mm û 400 tiving û 15 tîr û hejmareke mezin ji Zexîre û ji alavên Serbaz pêk dihat. Her wiha Hêzên Pêşmerge û berevaniya neteweyî di vî şerî de 36 Şehîd û 78 birîndar dan.

Serkeftina Pêşmerge li Çiyayê Metîn moralê Pêşmerge berzkirinê, û ev serkeftin ne tenê serkeftina şoreşê li Badînanê bû, belkî êrîşên tund û zexta ku Artêşa Iraqê ji meha Hezîranê ve li ser Barzanî dikir jî sivik kir. Niştecihan dixwestin penaberî Tirkiyê bibin, lê serkeftinê hêviya vegerê bo gund û malên wan da wan.

Çavkanî:

  1. Xazî Adil Gerdî, Pêşmergeyek di xizmeta rêbaza Barzanî de Hecî Bîroxî, bergê yekem çapa duyem, Tirkiye, 2021.

  2. Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwaza Kurd, bergê sêyem, beşa yekem, şoreşa Îlonê 1961-1975, ç: yekem 2004.

  3. Hawkar Kerîm Heme Şerîf, şoreşa Îlonê 1961-1970, çapa yekem- çapxaneya zanîngeha Selahedîn, Hewlêr, 2012.

  4. Hojîn Mesûd Sernî, şoreşa Îlonê li devera Behdînan 1061- 1975, çapa yekem, 2018.

  5. Welî Zibêr Hostan, çend bûyer û serpêhatî di şoreş û raperînên Barzan de, ç: yekem, çapxaneya Rojhilat, Hewlêr, 2017.

  6. Arî Kerîm, çend rûpelên zindî di şoreşa Îlonê de, çapxaneya Xebat, Dihok 1999.

  7. Şewket Mela Îsmaîl Hesen, rojanek di dîroka şoreşa Îlonê de, çapa yekem, Hewlêr, 2007.