Tengava Omer Axa dikeve bakurê Deşta Diyana di navbera gundên Badliyan li başûr û Şêxan li bakur de, rêya sereke ya di navbera Soran-Sîdekan de ji vê tengavê derbas dibe, di 6ê Nîsana 1966an de, Artêşa Iraqê bi navê (Tewekkelna Ela Ellah) êrîşeke bejahî û esmanî li ser Hendrîn, Zozik û Tengava Omer Axa pêk anî, di 3ê Îlona 1974an de Lîwaya Sêyem bi piştevanîya tabûra tankan êrîşî tengavê kir, lê Artêşa Iraqê 230 termên leşkerên xwe bi hejmareke mezin ji birîndaran li qada şer hiştin.
Tengava Omer Axa dikeve bakurê Deşta Diyana di navbera gundên Badliyan li başûr û Şêxan li bakur de, rêya sereke ya di navbera Soran-Sîdekan de ji vê tengavê derbas dibe, û li ser bilindahiya 1200 metreyan ji asta rûyê deryayê ye.
Rêjîma Be'sî bi derbeyeke serbazî di 17-30ê Tîrmeha 1968an de dest danî ser desthilatê li Îraqê, lê zû fêm kir ku nikare Şoreşa Eylûlê têk bibe û bi serbazî bi ser bikeve, lewma deriyê danûstandinan bi şoreşê re vekir û di 11ê Adara 1970yî de peymana mafê xweseriyê ji bo Başûrê Kurdistanê îmze kir, lê belê di nav çar salên agirbest û danûstandinan de, artêş û yekîneyên xwe yên serbazî ji nû ve rêxistin û çekdar kirin, dest bi hincetgirtinê kir û red kir ku peymanê cîbicî bike, lewma di 16ê Adara 1974an de êrîşa xwe ya serbazî li ser Kurdistanê ji nû ve dest pê kir.
Tevî ku şerên Tengava Omer Axa û kampanyaya serbazî ya ji bo dagirkirina vî cihê stratejîk dîrokeke wê ya berê hebû, ku vedigere 6ê Nîsana 1966an, dema ku Artêşa Iraqê bi navê (Tewekkelna Ela Ellah) êrîşeke bejahî û esmanî li ser Çiyayê Hendrîn, Zozik û Tengava Omer Axa dest pê kir, û di wan rojan de ku Artêşa Iraqê kampanyaya xwe ya dagirkeriyê didomand, nekarî bi ser hêzên Pêşmerge de biçe, lê hemû êrîşên wan bi destê hêzên Pêşmerge bi piştevanîya Topxaneya Şoreşê hatin têkbirin, pênc Pêşmerge di êrîşa Artêşa Iraqê ya li ser Tengava Omer Axa de Şehîd bûne.
Piştî destpêkirina şer di sala 1974an de, Artêşa Iraqê li gelek deveran pêşve çû û dest danî ser wan, hêzên Pêşmerge ji Rewandiz, binê Korik, Çiyayê Gorz vekişiyan û xetek parastinê li Bankawal, Çiyayê Hendrîn, Çiyayê Zozik, Sertîz û Tengava Omer Axa ava kirin, ji bo ku rê li ber pêşveçûna Artêşa Iraqê bigirin û rawestînin, lê Artêşa Iraqê bi armanca dagirkirina hemû cihên stratejîk û lawazkirin û bidawîkirina şoreşê di demek kurt de, berdewam êrîşî cihên Pêşmerge kir.
Vê carê dagirkirina Tengava Omer Axa û şikandina xeta parastinê ya hêzên Pêşmergeyên Kurdistanê di nav plana êrîşê de hat danîn, ku Lîwaya Sêyem bi fermandeyiya Emîdê Rûkn Hamid El-Duleymî û bi piştevanîya tabûreke tankan di 3ê Îlona 1974an de êrîşî Tengava Omer Axa kir, di destpêka êrîşê de Artêşa Iraqê tevahiya herêmê bi topxane û balafirên hêza esmanî bombebaran kir, lê hêzên Pêşmerge cihên xwe bi dar û bi teknîkên serbazî yên serkeftî gelek baş ava kiribûn, di dema bombebaranê de tê de xwe vedişartin, lewma bombebaranê ti bandorek li ser hêzên Pêşmerge nekir.
Dikare bê gotin ku armanca Artêşa Iraqê ji dagirkirina vê tengavê bi wê yekê ve girêdayî bû ku ew xaleke stratejîk bû ji bo dabeşkirina hêzên Pêşmerge bo eniyên din ên şer li Zozik, Sertîz û Serê Berdê, Pêşmerge hêzên zêdetir şandin ji bo têkbirina planên Artêşa Iraqê û cih û parastinên xwe xurt kirin.
Di destpêka êrîşa Artêşa Iraqê de hêzên Pêşmerge karîn çar tankan bi topên dij-tank ên 106 mm têk bibin, ji ber ku Topxaneya Şoreşê bi fermandeyiya Halî Dolmerî roleke gelek girîng di têkbirina vê êrîşê de lîst, ku bi rêya amûrên bêtêlê agahî didan fermandeyên topxaneyê li qada şer ji bo bombebarankirina Artêşa Iraqê, tevî ku fermandeyê Lîwaya Sêyem a Artêşa Iraqê di êrîşê de berdewam bû û li ser dagirkirina Tengava Omer Axa israr dikir, ku karîbû dest deyne ser hejmarek cih, lê bombebarana Topxaneya Şoreşê roleke yekalîker di rêgirtina li pêşveçûna Artêşa Iraqê de lîst, û hêzên Pêşmerge êrîşeke berevajî pêk anîn û rû bi rû şer kirin heta ku karîn kontrola hemû cihên xwe ji nû ve bi dest bixin.
Artêşa Iraqê hemû hewla xwe da ji bo kontrolkirina gelî û têkbirina cihên Pêşmerge û xeta parastinê ya wan. Piştî heşt saetan ji şerê dijwar, lîwaya Artêşa Iraqê bi temamî hat têkbirin ku 230 termên leşkeran bi gelek birîndaran li qada şer hiştin, û nekarîn serkeftinê bi dest bixin, belkî rastî şikesteke mezin hatin.
Bermahiyên wan neçar man ku vekişin gundê Badliyan ê li başûrê Tengava Omer Axa, lê nekarîn careke din êrîşî cihên Pêşmerge bikin, heta ku Çiyayê Sertîz ê li ser vê tengavê û li ser wê dinihêre hat dagirkirin, lewma ji bo Pêşmerge zehmet bû ku tê de bimînin, lewma fermandeyiya şoreşê ferman da vekişînê û valakirina cih, û biryar da ku xetek parastinê ya din li Tengava Bêşê û Çiyayê Hesen Beg û Serê Berdê ava bikin ji bo rêgirtina li pêşveçûna artêşa dijmin.
Çavkanî:1- Mesûd Barzanî, Barzanî û Bizûtnewey Rizgarixwazî Kurd, bergî sêyem, beşî duwem, çapî yekem, (Hewlêr- 2004).
2- Îbrahîm Celal, Başûrî Kurdistan û Şoreşî Eylûl, binyatnan û heltekandin, 1961-1975. Çapî çwarem, (2021).
3- Xazî Adil Gerdî, Pêşmergeyek le xizmetî Barzanîda ... Hecî Bêroxî, bergî yekem, çapî duwem, (2020).
4- Tarîx El-Îraq El-Muasir, D. Îbrahîm Xelîl Ehmed û D. Ce'fer Abas Hemdî, (Mûsil- 1989).
5- Sengêr Îbrahîm Xoşnaw, Rûdawê serbaziyekanî şoreşî Eylûl 1970-1975, çapî yekem, (Hewlêr).
6- Arşîvî Hey'eta Ensîklopediya Partî Demokratî Kurdistan.