Bandora veguhastina gundan li ser civaka Kurdî

Kurte

     Ev lêkolîn bi sernavê (Bandora veguhastina gundan li ser civaka Kurdî), armanca vê lêkolînê zanîna bandora veguhastina gundan e li ser civaka Kurdî, bandor li ser aliyê civakî, derûnî, aborî, tenduristî û çandî, herwiha destnîşankirina bandora veguhastinê li gor guherbarên (zayend, temen, asta xwendinê, sala veguhastinê). Lêkolîner metodê (hejmarî) bi kar aniye. Civaka lêkolînê pêk tê ji civakên bi zorê yên parêzgeha Hewlêrê, nimûneya vê lêkolînê pêk hatiye ji ( 300) yekeya lêkolînê, ku bi awayekî bêserûberê hûşûyî hatine hilbijartin (224) ji zayenda nêr bûn, (76) ji zayenda mê bûn. Piştî ku daneyan ketin bernameya pêşketî ya statîstîkî (SPSS), armancan derxistin holê, berî veguhastinê piraniya herî zêde ya beşdaran li herêmên gundewarî niştecih bûn, piştî veguhastinê bi rêjeya (83.3%) li ("civakên bi zorê") niştecih bûn. Veguhastin bandoreke zêde li ser belavbûna malbatê hebû. Veguhastin bûye sedema ji destdana çavkaniya debara jiyana kesên hatine veguhastin, herwiha bûye sedema zêdebûna nexweşiyên derûnî. Veguhastin bandora civakî û aborî û çandî li ser zayenda nêr zêdetir bûye wek li ser zayenda mê.

Peyvên kilît: Veguhastin, gund, civaka Kurdî, civakên bi zorê.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pêşgotin

      Pêvajoya veguhastina bi zorê ya gundên Kurdistanê ji aliyê rejîma dagirker û faşîst a Îraqê bi giştî û rejîma Beis a rûxayî bi taybetî, ne tenê guhertineke erdnîgarî bû, belkî êrîşeke sîstematîk bû bo ser nasname, çand û binesaziya aborî ya civaka Kurdî. Rejîma Beis ku bi komek siyasetên tundûtûj û neteweperestiya Erebî tê naskirin, piştî salên (1963- 2003) ku bi awayekî berçav bandor li ser pêkhateyên civakî û demografîk ên Welat hebû, yek ji diyarîn û wêrankerîn ew siyasetan, pêvajoya veguhastina bi kom a gundên Kurdî bû, bi armanca guhertina demografiya herêmê û lawazkirina pêgeha Kurd, ev pêvajo ku beşek bû ji şalawên Enfalê û siyaseta erebkirinê, bi hezaran gundên Kurdî wêran kir û nişteciyên wan neçar kir, ku mal û halê xwe bicîh bihêlin û rû bikinê kampên bi zorê yan bajaran. Ev guhertina bi zorê ne tenê guhertina cihê erdnîgarî bû, belkî bandoreke kûr li ser jiyana civakî, aborî, tenduristî, çandî û derûnî ya civaka Kurdî bicîh hişt. Di vê lêkolînê de, hewl tê dayîn bandorên pir alî yên vê veguhastinê li ser civaka Kurdî bên şîrovekirin, bi taybetî di serdema rejîma Beis a rûxayî de, bo têgihîştina wan birînên kûr ên ku heta niha jî bandora wan maye.

Pirsgirêka lêkolînê: Siyaseta veguhastina gundan ji aliyê hikûmetên li pey hev ên Îraqê, bi taybetî di serdema rejîma Beis de guhertineke bingehîn di şêwaza jiyan û pêkhateya civakî ya gundnişînên Kurd de çêkir, ev siyaseta rejîmên faşîst ên Îraqê li dijî welatiyên Kurd peyrew kirin, dibe ku çendîn aliyên neyînî li ser civaka Kurdî çêkiribin, sînordarkirina şêwaza jiyana civakî ya wan, pirsgirêka sereke ya vê lêkolînê ye, gelo pêvajoya veguhastina gundên Herêma Kurdistanê bandor li ser civaka Kurdî hebûye? Gelo bandor li ser aliyê civakî, derûnî, aborî, tenduristî û çandî hebûye? Ev bandor heta çend berdewam bûne? Ji vê nihêrînê ve lêkolîn hewl dide bersiva van pirsên bingehîn bide.

Giringiya lêkolînê: Giringiya vê lêkolînê alîkariya têgihîştina yek ji tarîtirîn qonaxên dîroka gelê Kurd dike û dê bibe belgeyeke bo tawanan rejîma Beis li dijî gelê Kurd, dikare bibe belgeyeke zanistî bo tomarkirina ziyanên nedîtbar ên rejîma Beis, herwiha ronahiyê dixe ser wan guhertinên civakî yên ku bi sedema veguhastinê çêbûne, wek guhertina peywendiyên civakî, çêbûna pirsgirêkên nû di nav civakê de. Şîrovekirina bandora veguhastinê li ser binesaziya aborî ya gundnişînan û guhertina şêwaza debara jiyana wan ji çandiniyê bo kar kirin li bajar û bajarokan,

Armanca lêkolînê: 1- Zanîna bandora veguhastina gundan li ser civaka Kurdî.

2- Zanîna bandora veguhastinê li ser aliyê civakî, derûnî, aborî, tenduristî û çandî.

3- Destnîşankirina bandora veguhastinê li gor guherbarên (zayend, temen, asta xwendinê, sala veguhastinê).

4- Lêkolîn li ser ji destdana çavkaniyên aborî (wek: zevî û zar û samana ajeldariyê) û guhertina şêwaza jiyana gundnişînên hatine veguhastin.

Çemkên lêkolînê

Veguhastin: Peyva veguhastinê di ensîklopediya Brîtanî û Amerîkî de li hember peyva (Deportation) ya Îngilîzî tê bikaranîn, zêdetir bi maneya derxistin û dûrxistina kesekî biyanî tê ji Welatekî bi sedema encamdana tawanekê, ku li gel yasayên vî Welatî neguncayî be, li gel vê jî nivîskar hene (Displacement or Expulsion) li hember peyva veguhastinê bi kar tînin (Muhemmed, 2004: 19-20), herwiha pênaseyek din bo (Displacement Internal), veguhastina navxweyî hatiye, pêk tê ji pêvajoya veguhastina komek xelk yan grûpekê di navxweyî Welatekî de, ku neçar bûne birevin yan mal û halê xwe bicîh bihêlin. Yan cihê niştecihbûna xwe bicîh bihêlin, bo wî cihê desthilata neçarker bo wan destnîşan dike. Ev pêvajo bi taybetî bi behaneya hebûna şer û hêza çekdar di herêmên wan de tê encamdan. (deportation) ne tenê bi wateya veguhastina xelkê bo Welatekî din tê, belkî veguhastin dikare di çarçoveya heman Welatî de be (Ezîz û Muhemmed, 2025: 482).

Li aliyekî din ve maneya veguhastina erdnîgarî yan cih guhertina bi zorê digihîne bi rêya bikaranîna tirsandin û zext xistin ser û hêz bikaranînê, ku guhertineke herdemî di cihê niştecihbûn û mala asayî de ji yekeyeke erdnîgarî bo yekeyeke erdnîgarî din di nav xwe de digire. (Ebdulla, 1999: 4). Yan veguhastina kesan û grûpên civakê ji cihê jîngeha bingehîn a xwe bo cihên din, yan neçarkirina desthilata siyasî hinek ji kes û grûpên civakê veguhastina wan bo cihekî diyarkirî (Îbrahîm, 2015: 152).

Pêşîneke dîrokî li ser veguhastina gundan li parêzgeha Hewlêrê:

    Siyaseta veguhestina nişteciyên Kurd ên Herêma Kurdistanê, ji aliyê hikûmetên li pey hev ên Îraqê ve, bi awayekî gelek giştgir û berfireh hatiye meşandin, bi taybetî di serdema desthilatdariya partiya Be'sa Erebî de (Muhammed, 2001: 2), heta niha amarekî hûr û zanistî derbarê şalawên veguhestinê nehatiye kirin, ku navê gund û bajaran û hejmara nişteciyên wan, dîroka rûxandina wan û zanyariyên din di nav xwe de bigire, lê çend hewldanên baş ji aliyê çend nivîskaran ve hatine kirin, ji bo komkirina wan zanyariyan, ku ya herî girîng pirtûka (Emîn Qadir Mîne) bi navnîşana (Emnî stratejî Îraq û sêgoşeya Be'siyan) e ku zanyariyên derbarê gundên xirabkirî di navbera (1975- 1986) de dihewîne. Ji bo zanyariyên derbarê van salan ev pirtûk baştirîn çavkanî ye û piraniya wan kesên ku di vî warî de nivîsandine, bi awayekî ji awayan, pişta xwe pê ve girêdane, lê pirsgirêka vê pirtûkê di wê de ye ku heta dawiya sala (1986) zanyariyan dihewîne, di demekê de ku piraniya gundên Kurdistanê piştî wê salê hatin rûxandin, herwiha zanyariyên derbarê hinek navçeyan tê de nîne (Muhammed, 2008: 291).

Nivîskar (Şoreş Resûl) di pirtûkekî amarî de bi navnîşana (Wêrankirina welatekî) ku bi zimanê Îngilîzî hatiye çapkirin, zanyariyên derbarê (3839) gundên rûxandî yên herêmê kom kirine, wekî yek ji çavkaniyên baş ên vî warî tê hejmartin, lê ligel wê jî ev pirtûk bê kêmasî nîne, çimkî hejmara gundên rûxandî yên Herêma Kurdistanê ji (3839) gundan zêdetir e (Resool, 1990: 49), ew hejmara ku Şoreş Resûl tomar kiriye hejmarekî kêm e ji bo gundên xirabkirî yên Kurdistanê. Mîdl Îst Wotç amaje bi amarekî Wezareta Avakirinê ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê kiriye, ku di wê amarê de navê (4049) gundan hatine tomar kirin, li hemberî wê jî ew hejmara ku dezgehên hikûmî û nehikûmî piraniya caran amaje pê dikin, bêyî ku amarekî fermî hebin (4500) gund rasttir e. (Murad Hekîm Muhammed, 2004) di pirtûka xwe de amarekî destpêkî xistiye ber çavan ji bo rûxandina gundan û veguhestina xelkê wan, bi vî awayê jêrîn.

• Di sala 1963- 1974 nêzîkî 11 gund hatin xirabkirin û xelkê wan hatin veguhestin.
• Di salên 1975-1979 nêzîkî 680 gund hatin xirabkirin û xelkê wan hatin veguhestin.
• Di salên 1977-1979 nêzîkî 900 gund hatin xirabkirin û xelkê wan hatin veguhestin.
• Di salên 1980- 1986 nêzîkî 400 gund hatin xirabkirin û xelkê wan hatin veguhestin
• Di salên 1987 nêzîkî 840 gund hatin xirabkirin û xelkê wan hatin veguhestin.
• Di sala 1988 nêzîkî 1670 gund hatin xirabkirin û xelkê wan hatin veguhestin.
• Di salên 1989- 1990 nêzîkî 70 gund hatin xirabkirin û xelkê wan hatin veguhestin, li gorî vê amara destpêkî be nêzîkî 4571 gund di navbera salên 1963-1990 hatine xirabkirin û xelkê wan hatine veguhestin, helbet ev amara jorîn amarekî hûr nîne, ti amareke hûr derbarê veguhestinê de nîne, çimkî siyaseta veguhestinê 35 sal berdewam bû, xelkê hinek navçeyan çendîn caran û ji bo çendîn cihên cuda hatin veguhestin. (Muhammed, 2004: 30-32).

Qonaxên veguhestina gundan:

     Veguhestina gundên Herêma Kurdistanê û erebkirina wan ji aliyê hikûmetên li pey hev ên Îraqê ve bi taybetî di serdema hikûmeta Be's de bi çendîn qonaxan bûye, her yek ji van qonaxan sîmayên xwe yên taybet hebûne. Girîngtirîn pirtûk ku piraniya navê gundên veguhestî û navçeyên xirabkirî û qonaxên veguhestinê û encamên civakî yên veguhestinê behs kiriye û destnîşan kiriye, pirtûka (Encamên civakî yên siyaseta veguhestina Kurd li Îraqê di serdema Be's de) ye, ku nivîskar (Murad Hekîm Muhammed) nivîsiye, qonaxên veguhestina Kurd li Îraqê di serdema Be's de li ser sê qonaxan dabeş kiriye:  

Yekem: Qonaxa (1963-1974): Di vê qonaxê de şalawa veguhestinê û dûrxistina gundnişînên Kurdistanê li pişta başûrê rojavayê Kurdistanê çeqî û navçeya Sincar û Tele'fer û Altun Koprî û Bedre û Cessan û Mendelî ketin ber şalawê, di vê qonaxê de hinek caran şêwaza handan û qerebûkirinê hatiye bikaranîn û hinek caran jî veguhestina karmend û karkeran, şêwaza veguhestina bi zorê jî di hinek rewşan de hatiye meşandin, hejmara gundên têkbirî ku me karîbû dîroka têkbirina wan diyar bikin di vê qonaxê de, digihîje (11) gundan, lê hejmara rastîn gelek gelek ji vê zêdetir e, ev jî ji ber wê ye ku belgeyên wisa di destê me de nebûne, lewra me nekariye hejmara rastîn û temam bizanîn (Ebdulla, 1999: 9-10), herwiha di sala (1963) de li nahyeya Sergeran hikûmetê gundên Jastan, Derbend, Serbeşax, Perkanê, Ewelafat, Sarelû, Şinaxê, Dirkeya Mezin, Dirkeya Biçûk, Çert, Gîsmê, Tel Helalê, Gezeweşan, Geraw, bi erebkirin û Kurdên wan aware kirin, ku bi giştî hejmara wan (14) gund bûn (Muhammed, 2004: 118).

Yekem endazyariya neteweyî û jenosîda Kurd ji aliyê partiya Be's ve di hezîrana 1963 de rû da, sêzdeh gundên Kurdî li derdora Kerkûkê hatin wêrankirin û nişteciyên sî û çar gundên din ên Kurd li qezaya (Dubz) li nêzîkî Kerkûkê hatin derxistin, Erebên Îraqa navîn û başûr li şûna wan hatin niştecihkirin.” (Talabany, 2007: 76), paşê partiyê çavê xwe birî pêvajoyekî dirêjxwenda yê veguhestinê û bîyanîkirina Kurdên Feylî, ku ji bo demekî kurt paş ket, dema ku hikûmdariya Be's di sala 1966 de bi awayekî demkî dawî lê hat, ji ber nakokiyên navxweyî yên îdeolojîk di navbera endamên payebilind ên partiyê de derbarê astengên damezrandina dewleta Be'sî ya (DeFronzo, 2009).

Siyaseta koçberkirina bi zorê ya Kurdan di dariştina xetên giştî yên ewlehiya stratejîk a Îraqê de cihekî girîng girtiye, lewma gava di sala (1963)an de Beasiyan ji bo demekê kurt desthilata siyasî girtin destê xwe, tavilê dest bi koçberkirin û erebkirina navçeyên petrolê yên Kerkûk û Hewlêrê û gelek navçeyên din kirin, yên ku ketin ber vê pêlê, (Mîne, 2012: 133). Li deşta Hewlêrê piştî ku artêşa Îraqê di şerê Darexurma yê binê Qereçoxê de di (13/6/1963)an de li hemberî Hêzên Pêşmerge têk çû, hikûmetê ji bo tolhildanê di (24/6/1963)an de (30) gund şewitandin û talan kirin û nêzîkî (300) kes ji cotkarên navçeyê jî xistin quncikên girtîgehên Îraqê, ew gundên ku hatibûn şewitandin ev bûn: (Kendall, Gawere, Xidirçîce, Lawerçixloq, Dêmekar, Cane, Çexemîre, Tîkalo, Ealla, Kendale Qel, Qûç, Qûç, Xerabe, Gabelike, Hacî Şêxan, Darexurma, Hesen Bilbas, Xoşaw û Dermanawe (Nadir, 2001: 39-42), herwiha di sala (1963)an de hikûmeta Îraqê zêdetir ji (50) gundên eşîrên (Şêrwanî, Berojî, Nizarî) li navçeya Barzan di encama nearamî ya navçeyê de koçber dibin û li navçeya Mizûriyan bi cih dibin heta payîzeke dereng (Muhemmed, 2004: 119), gava ji bo cara duyemîn jî di Tîrmeha (1968)an de desthilata siyasî ket destê wan, bi şêweyekî piralî, kûrtir, berfirehtir û cidîtir dest bi dariştina nexşe û plana koçberkirina navçeyên Kurdnişîn kirin, ji bo vê mebestê jî bi dehan milyar dînar xerc kirin (Mîne, 2012: 133).

Di sala 1968an de Beasê bi serokatiya Ehmed Hesen Bekir, serokê Îraqê, desthilat girt destê xwe. Siyasetên paqijkirina neteweyî û koçberkirina bi kom a xelkê li navçeyên dewlemend ên petrolê de çirrtir kirin. Bo nimûne, li Xaneqînê dest bi veguhastina mamosteyan û karmendên Kurd bo beşên din ên Îraqê kirin û li şûna wan ereb danîn, berî ku bigihîje asta kuştina siyasetmedarên Kurd û koçberkirina bi kom û jenosîda Feyliyan (Salih, 2020). Rêjîma Beasê “zêdetir ji 50,000 Kurdên Feylî bi zorê di salên 1969-1971an de koçberî sînorê Îranê kirin (McDowall, 1997: 330) Rêxistina Çavdêriya Mafên Mirovan (HRW 2004) amaje bi wê dike ku ji salên heftêyan ve, ev koçberkirin bandora wan li ser sedan hezar Kurdan hebûye. HRW zêdetir tekez li ser wê dike ku siyaseta koçberkirina bi zorê ya ku bi ‘Te’rîb’ tê naskirin, bi mebesta çespandina kontrola hikûmetê li ser çavkaniyên petrolê yên bi nirx û zeviyên çandiniyê yên bakurê Îraqê hatiye encamdan. (2004: 7).

Duyem: Qonaxa 1975-1990 : Ev qonax wekî metirsîdartirîn û bi zordartirîn qonax di xapûrkirina gundên Kurdistanê de tê dîtin, ku hikûmeta Îraqê şerê li gel Îranê kir behane ji bo encamdana vê karê û kavilkirina tevahiya gundên Kurdistanê, ji bo bidestxistina armanca xwe jî her şêweyekî bêbavî bi kar anî, ew gundên ku di maweyê kêmtir ji (10) salan de (2776) gund in û rêjeya wan digihîje (278) gundan di salekê de, em dikarin di vê maweyê de amaje bi hovtirîn mawe bikin, ku dikeve navbera (17/2/1988) heta (15/9/1988)an ku di vê maweyê de zincîra Enfalê ya bednav dest pê kir û ew gundên ku li Kurdistanê mabûn ketin ber pêla koçberkirin û derxistinê (Ebdulla, 1999: 10).

Di sala (1975)an de piştî ku Barzaniyan bi mal û zarokan ve beşek ji wan koçberî Îranê bûn û beşê din li gundên xwe man, qonaxeke din a koçberkirina Barzaniyan dest pê kir, ku wekî metirsîdartirîn qonaxa koçberkirina Barzaniyan û heta qonaxa koçberkirina Kurdan jî tê dîtin (Ebdulla, 2013: 43). Nêzîkî nîv milyon Kurdên Îraqê bi neçarî penah birin ber welatê Îranê, ev xelk ji aliyê dewleta Îranê ve mafê penaberiyê nedîtin û ti rêxistineke Neteweyên Yekbûyî wan di bin parastinê de negirt, dewleta Îranê jî bo nav axa Îranê veguhastin û di (kampên di bin çavdêriya serbazî de) bi cih kirin (Xoşnaw, 2002: 279), lê (McDowall) hejmara Kurdên derbiderbûyî bi (600) hezar texmîn dikir (McDowall, 1997: 334), ji ber ku derbiderbûyî li ser rûberên herî berfireh hatin dabeşkirin û rastî mezintirîn derd û kulan hatin, lewma hejmareke zêde ya wan bi neçarî vegeriyan Îraqê, navbirî bawer dike ku tenê (70000) hezar Kurd li Îranê man, yên din hemû vegeriyan Îraqê (Muhemmed, 2004: 125), lê (Mesûd Barzanî) di pirtûka xwe de bi navê (El-Barzanî wel-Hereketul-Tehrîriyetul-Kurdîye) dibêje: (180000) hezar Kurd li ser hilbijartina çarenivîseke nediyar û paşerojeke veşartî bi mayîna xwe li Îranê sor bûn (El-Barzanî, 2002: 399), hinek ji vegeriyan ji aliyê hikûmeta Beasê ve hatin windakirin û yên din hemû bo navçeyên başûrê Îraqê hatin veguhastin (Xoşnaw, 2002: 279).

Hikûmeta Îraqê bi dehan hezar ji gundnişînan li devera Barzan ji mal derxistin û bi zorê bo navçeyên rût ên çolên başûrê Îraqê koçber kirin. Ku zêdetir ji (76) gund li navçeya Barzan niştecihên gundên her sê eşîrên (Berojî, Nizarî, Herkîyên binecî) û hinek ji gundên eşîra Mizûrî û Şêrwanî girtin (Ebdulla, 2009: 35). Hikûmetê xaniyên wan bi madeya (T,N,T) teqandin, zevî û rez û baxên wan hatin şewitandin û navçe bi temamî hat xapûrkirin (Hemze, 2023: 32). Hejmara Kurdên koçberkirî bo başûrê Îraqê heta sala (1976)an digihîşt (300) hezarî, hikûmetê Barzanî ji wan cuda kirin û rê da hemû yên din ku vegerin navçeyên Kurdnişîn, tenê Barzanî li başûrê Îraqê man, hinek ji wan koçberan di rê de jiyana xwe ji dest dan û yên din jî ti alîkarî ji aliyê desthilatdarên başûrê Îraqê ve nehatin kirin (Ebdulla, 2013: 43-44). Li gorî rojnameya (El-Sewra) ya partiya Beasê tenê di navbera du mehên havîna 1978an de hikûmeta Îraqê (28000) hezar malbatên gundnişîn, ku hejmara wan (200000) hezar kesên navçeyên sînorî bûn, koçber kirin (Ebdulla, 2009: 35).

Li qezaya (Çoman) ya parêzgeha Hewlêrê jî nişteciyên (38) gundan ku piraniya wan xelkê her du geliyên Baleyan û Sekrayetî bûn û du gund jî li geliyê Şêwezorayetî û sê gund jî li navçeya Mela Şerefiya di sala (1977) de hatin koçberkirin. Sala (1978) nişteciyên (30) gundan li her yek ji geliyên Şêwezorayetî û Rostê hatin koçberkirin, piraniya xelkê van gundan bo derdora bajarê Hewlêrê û hejmareke zêde jî bo parêzgeha Dihokê û hinek jî bo devera Ranya û beşek jî bo bajarokê Çoman hatin koçberkirin (Wertî, 1999: 153). Di hezîrana (1978) de hêzên hikûmetê êrîş birin ser gundên sînorê nahiyeya Rewandizê. Ew gund çend caran ji aliyê hikûmetê ve hatibûn hişyarkirin ku destê alîkarî û hevkariyê bo hêzên Pêşmerge dirêj nekin û êdî wan nehewînin, lê ji ber serî netewandin û redkirina wan, hemû ew gund hatin koçberkirin û xaniyên wan bi erdê re hatin kirin, beşek ji gundnişînan û heta ew caşên ku gundên wan hatin xirabkirin, peywendî bi hêzên Pêşmerge re kirin (Îsmaîl, 2023: 30).

Berî bidawîanîna jenosîda feyliyan, rejîmê di sala 1983 de jenosîda li dijî Kurdên barzaniyan jî pêk anî. Jenosîda barzaniyan şêwazek bû ji jenosîdê, ku bû sedema jinavbirina 8,000 mêran – hewlek bû bo têkdana demografiyê. Rejîmê gundên Barzanê wêran kirin, dest danî ser kelûpelên wan, berî proseya jenosîdê qurbaniyên xwe bi zorê li kampên Behirkê û Quştepeyê niştecih kirin. Belgenameyeke hikûmî ji rêveberê ewlekariya giştî bo sekreterê fermandeyê giştî ronî dike ku ewên ji regezê nêr bûn û ser temenê 15 salî bûn ji malbatên barzanî hatin girtin, di 1ê tebaxa 1983 de bo komelgehên Quds, Qadisiye û Quştepeyê hatine veguhastin ( Salih, 2022: 199).

Rejîma Beis qet êrîşkirin an bordûmankirina gundên Kurdî ranegirt, lê jenosîda Enfalê ji sala 1986 heta destpêka sala 1989, armanca wê jinavbirina ne tenê Kurd, belkû Kurdistanê jî bû. Ji bilî hejmareke zêde ya kuştiyên Kurd, rêxistina çavdêriya jenosîdê amaje bi wê kiriye ku 17,000 kes bêserûşûn bûne û bi sedan hezar kes bi zorê bo kampên zorê hatine veguhastin, milk û mal jî bûne armanca wêrankirinê, 4,500 gundên Kurdî û herî kêm 31 gundên Aşûrî hatin xapûrkirin, tevî ku wek paytexta çandiniyê ya Îraqê dihatin dîtin. Sedî 90ê gundên Kurdî, herwiha zêdetir ji 20 bajarok û bajarên biçûk, bi temamî hatin wêrankirin (HRW 1994: 14-115), herwiha koçberkirin û rûxandina gundan di sala 1987 de, di navbera meha nîsan û destpêka hezîranê (912) gund hatin rûxandin, ji wan (448) li parêzgeha Hewlêrê bûn, berî koçberkirinê hikûmetê xelkê wê hişyar dikir û gef li gundnişînan dixwar, eger her kesek berhelstiya vê koçberkirinê bike, wê demê ji azûqeyê bêpar dimîne û zarokên nûbûyî jî nayên tomarkirin, herwiha wek şahid jî nayên dîtin li dadgeha hikûmetê û karên wan ên fermî jî li fermangehan bo nayên cîbicîkirin (Beşa Ragihandinê ya Ofîsa Siyasî ya Partiya Demokrat a Kurdistanê, 1988: 3).

Kirdara koçberkirina gundan di vê qonaxê de di sibat û îlona 1988 de gihîşt lûtkeyê, ev piştî wê hat ku Elî Hesen Mecîd di civînekê de ragihand, divê ti gundekî Kurdî li deşta Hewlêrê nemîne, di sibata 1988 de qezaya Sidîq ket ber pelamara gund ramilînê, li nahiyeya Xebat gundê (Qeryetax) zêdetir ji (80) malbat bûn hatin koçberkirin, li sînorê nahiyeya Gwer rejîmê dest bi koçberkirina gundên (Saqiye, Kepran, Oxeran, Qawux, Gamêş Tepe, Zmareya Ebdulla, Koşafî Gewre, Koşafî Gçke) kiribû, beşeke zêde ya erebên wê deverê destê wan di wêrankirin û talankirina wan gundan de hebû (Îsmaîl, 2023: 35).

Di sala 1988 de rejîma Beis hovîtiya xwe gihand lûtkeyê û mezintirîn tawan li dijî gelê Kurd pêk anî. Di wê salê de ji bilî bajarok û navendên nahiyeyan zêdetir ji 1660 gund hatin têkdan û niştecihên wan gundan piştî Enfal kirina wan bo kampên zorê hatin koçberkirin, di ti şalaweke koçberkirinê de wek vê salê destdirêjî li ser koçberan nehat kirin, ji bilî wan ên di Enfalê de şûnbizir bûn, yên din ketin ber şalawa girtin û êşkencekirin û nexweşiyên bi navên wan belav bûn, ku bi hezaran kes di encama tûşbûna bi van nexweşiyan de canê xwe ji dest dan (Muhemed, 2004: 146).

Proseya koçberkirinê tenê bi koçberkirina gundan nesekinî, belkû navenda bajaran jî girt, lê qonaxa dawî di proseya koçberkirina gundan de li parêzgeha Hewlêrê bû.

Qonaxa sêyem: 1991-2003: Divê em sala 1991 wek destpêka qonaxeke din a koçberkirina Kurdan bihesibînin, ji ber ku bi şêweyê 1975 qonaxeke cuda ya din e di jiyana Kurdên Îraqê de (Muhemed, 2004: 157). Ji sala 1991ê ve, rejîma Sedam zêdetir hestiyar bû li hember hebûna dewleteke defakto ya watedar li navçeya Kurdistanê (Anderson and Stansfield 2009: 42). Bi vî awayî di sala 1991 heta 2003 rejîmê tola xwe ji Kurdan vekir li navçeyên dewlemend ên petrolê ku di bin kontrola wê de mabûn. Çendîn polîtîkayên curbicur ên wek yekxistin, nasnameya tund, derxistin û tepeserkirinê cîbicî kirin.

Di vê salê de mezintirîn koçberkirina Kurdan rû da, eger çi zû rewş asayî bû, ew jî di navbera koredê de ku di rojên dawî yên meha adara 1991 hikûmetê bi tank û helîkopteran êrîşeke berfireh bir ser herêma Kurdistanê û xelkê raperînî û wek her carê tiştek neparast, di encamê de koredeke yek milyonî çêbû, ku bi milyonan Kurd aware bûn û ber bi sînorên Îran û Tirkiyeyê ketin rê (Muhemed, 2004: 157). Di navbera salên 1991 û 2003 de, hikûmeta Îraqê di navbera 120,000 bo 200,000 kesên neereb li Kerkûkê û navçeyên derdora wê derxistin. Piştî raperînê gelek ji wan ereban ên ku milkê Kurdan dagir kiribûn li Kerkûkê reviyan, lê rejîma Beis ew bo Kerkûkê vegerandin (Anderson and Stansfield 2009: 43). Rejîmê karmendên mayî yên kompaniya petrolê, fermanberên medenî û mamosteyên wan bo başûr û navenda Îraqê veguhastin û bi hezaran yekeyên niştecihbûnê yên nû bo ereban damezrand, herwiha rejîmê navê sazî û kolanên Kurdî guhert bo erebî û bazirgan neçar kirin navê erebî werbigirin.( Talabany, 2007: 76).

Di çavkaniyekê de di sala 1991-1996 de hatiye, nêzîkî 35 malbat ji navçeyên erebkirî ber bi sînorê parêzgeha Hewlêrê ve hatin koçberkirin, di sala 1997 de hikûmetê navê 80 malbatên Kurd li bajarê Kerkûkê nivîsand û ji her malbatekê endamekî wê malbatê girt, heta ku malên xwe bi bar kirî bînin ber stasyona polîsan û rejîm piştrast bibe ji barkirina wan, piştre bi sedema zextên navneteweyî ev hemle hat rawestandin, lê di dawiyê de bi awayê çend malbat çend malbat bi hev re hat cîbicîkirin(Muhemmed, 2004: 159-160).

Di sala 1996 de, di serdema şerê navxweyî de li sînorê hikûmeta Herêma Kurdistanê (KRG), rejîma Beis bi tundî dest bi erebkirin û paqijkirina neteweyî kir bi rêya derxistina (yasaya nasnameyê), ji bo ku Kurd bike Ereb. Ev yasaye li ser nişteciyên Kerkûk û Xaneqînê hat cîbicîkirin, bi rêya dabeşkirina formekê bi navê (rastkirina nasnameya neteweyî) .( Talabany, 2007: 78). Li piraniya navçeyan hikûmetê rêkarên tund ji bo derxistin û koçberkirina Kurdan digirtin ber, di nivîsara hejmar 8 ya dîroka 7 / 1/ 1998 a parêzgeha Diyale şaxê agahiyên demografîk, rêkarên tund li ber çavan dikevin ji bo wan kesên ku koçberkirinê red dikin, wek girtina mezinê malbatê ji bo mehekê, dagirkirina malên wan û jê standina bilêtên xurekê(Muhemmed, 2004: 160). Li gorî yek ji çavkaniyan hejmara malbatên koçberkirî ji navçeyên di bin desthilata Beis de ber bi parêzgeha Silêmaniyê 16000 malbat e û dikin 95000 kes, ewên ku şandine parêzgeha Dihokê jî hejmara wan 350 malbat e û dikin 2100 kes(Mexmûrî, 2003: 50).

Di navbera salên 1991 - 2003 de, rewşa Kurdan li navçeya Kurdnişîn a ku di bin destê dewletê de maye tirsnak bû, heta di nîsana 2003 de rejîma Beis ket, dema ku hêza hevalbend û Pêşmergeyên Kurdistanê Kerkûk û Xaneqîn ji dîktatoriyê azad kirin.( Salih, 2022: 201).

Cureyên koçberkirinê:

-Koçberkirina bi zorê: Ev cureya wan koçberkirinek e ku desthilatek bi çend sedemên taybet bi xwe ve encam dide, zêdetir li wan welatan ku zêdetir ji mezheb û neteweyekê tê de dijîn, tê encamdan, yan li wan welatan ku hatine dagirkirin(Salih, 2009: 59), bi rêya bikaranîna tirs û tirsandinê yan bi rêya bikaranîna hêzê(Muhemmed, 2008: 290), bêyî ku nişteciyên koçberkirî daxwaza wan li ser vê koçkirinê hebe, yan li ser razî bin (Muhemmed, 2001: 4).

Siyaseta koçberkirinê ya hikûmeta Beis li dijî Kurd li Îraqê xwe di çend şêweyên taybet de didît, şêweyê yekem koçberkirin bo derveyê welat, bi taybetî koçberkirina Kurdên Feylî, şêweyê duyem koçberkirin bo başûrê Îraqê, şêweyê sêyem koçberkirin bo kampên zorê yên Kurdistanê bû, şêweyê çarem pêk dihat ji koçberkirin bo kampên girtî yên taybet bi Enfalê û piştre enfalkirina beşekî mezin ji wan(Umer û Kakesûr, 2025: 525-526).

Koçberkirina gundnişînên Kurdistanê li Îraqê di serdema Beis de di sala (1975) ve heta niha diyarترین nimûneya vî cureyê koçberkirinên bi zorê ye, ku piştî nesko ya şoreşa Îlonê û rejîma Beis hemleya koçberkirina gundnişînan bo navîn û başûrê Îraqê û nêzîkî bajarên mezin dest pê kir, ev jî bi du qonaxan bû(Ebdulla, 2009: 35).

Yekem: Ew kesayetî û malbatên ku piştî şikestpêanîna şoreşa berxwedanê, dereng ji awareyî û penaberiyê li Îranê vegeriyabûn, herwiha ewên ku bêhna wê jê dihat ku roleke berçav di şoreşê de hebûbe, yan bi guman lê dihat kirin(Surmê, 2006: 89).

Duyem: Koçberkirina herêmekî û giştî bû bê cudahî, ew bû di sala (1976) de û di bin navê (niştecihkirina nû) û bi razîbûna şahê Îranê nexşeya koçberkirin û valakirin û wêrankirina gund û gundewarên Kurdistanê bi pahnahiya (105) mîl û bi dirêjahiya sînorê Îraq-Îranê hat cîbicîkirin. (Ebdulla, 2009: 35).

-Koçberkirina bi daxwaz: Li welatên pêşketî de ev cureya koçberkirinê bi du şêweyan hatiye encamdan, ew jî pêk dihatin ji koçberkirin bo civaka şaristanî û koçberkirin bo civaka gund, mebest ji koçberkirin bo civaka şaristanî pêk dihat ji baştirkirina jiyana karkeran bi rêya dabînkirina pêwîstiyên karkeran û girîngîdan bi kargehan, derbarê koçberkirinê jî bo civaka gund, ku pêk tê ji koçberkirina cotyaran bo zeviyeke baştir û bi pîtir, ji bo ku bi rêya wê berhema wan zêde bibe, ev jî bi dabînkirina pêwîstiyên çandinî û ajeldariyê li ser zeviyên wan(Seîd, 2023: 18), lê li Herêma Kurdistanê ti yek ji van cureyên koçberkirinê nebûn pênaseya koçberkirinê, belkî koçberkirina bi zorê sîmayê diyar ê koçberkirinê bû, bi taybetî jî di proseya koçberkirina kesûkarên Pêşmerge, ji ber ku mebesta sereke di koçberkirina kesûkarên Pêşmerge mebesteke siyasî bû, ji bo zext xistin ser take Pêşmerge heta neçar bi devjêberdana ji Pêşmergatiyê bibe(Umer û Kakesûr, 2025: 525).

Mebestên koçberkirina gundan di serdema rejîma Beis de:

- Koçberkirin û valakirina gundan, guhertina sîmayê neteweyî û cografya û dîroka niştimanî ya Kurdan û rêgirtin bû li geşbûna şoreşa rizgarîxwaz a Kurd. Hikûmetê derk bi wê kiribû ku gund baştirîn cih û ciyê karê partîzanî ne, her ji ber vê yekê wêrankirin û valakirina wan zemîneke baş ji bo lawazkirina xebata rizgarîxwaz a Kurd xweş dikir, çimkî partîzan û cotyar wek masî û derya ne, bi hişkkirina deryayê masiyê neçar dike ku biçe bo cokan, ev jî rê xweşker bû, ji bo ku Pêşmerge bi hêsanî bê dîtin û bê dîtin, (Îsmaîl û Rojbeyanî, 2024: 449).

Armanca din a siyaseta hikûmetê ji nêrîna siyasî ve ew bû, ku bikaribe bi temamî dest deyne ser wan û her gava bixwaze wan ji holê rake, wekî ku li komelgeha Qûştepe qewimî ku di nav çend saetan de (8000) Kurd hatin paqijkirin (Ebdullah, 1999: 8). Rakirin û jêbirina gundan bi awayekî berfireh, valakirin û zexta li ser wan di komelgehan de ji bo wê bû, ku artêş bi hêsanî dest deyne ser her tevger û bizavekê, ji aliyekî din ve ji holê rakirina gundan û valakirina wan Hêzên Pêşmerge şilope, bê penageh, bê debara jiyanê û bê hevalbend dihîşt, (Îsmaîl û Rojbeyanî, 2024: 449), ji ber ku rejîma Beis baş dizanibû ku gundnişîn bingeh û piştgiriya temamî ya hêza azadîxwaza Kurd in ji aliyê madî û manewî ve, ji aliyekî ve û tevlîbûna nav Hêzên Pêşmerge ji aliyekî din ve (Hemedemîn, 2019: 118), ji aliyekî din ve ev kar dibû destpêkek ji bo ji hev belavbûna rêzên Hêzên Pêşmerge û pêkhateya Hêzên Pêşmerge yên aliyan û qutkirina peywendiya di navbera hêzên Kurdî de, ji aliyekî din ve serdestiya rejîma Beis li ser temamê navçeyan û dûrxistina Hêzên Pêşmerge ji kûrahiya Kurdistanê û derxistina wan bo navçeyên sînorî û derwe, ji aliyekî din ve, evê yekê wisa dikir, ku qada çalakî û êrîş û lêdan û revîna partîzanî biçûktir bibe, evê yekê jî bû destpêkek ji bo ku bi sedan kadro û Pêşmerge rêya derveyî welat bigirin û ji aliyekî din ve bû sedemek ji bo şêwandina rewşa derûnî ya gelek Pêşmergeyan û çandina tovê dudilî û bêhêviyê di nav wan de li hember şoreşa rizgarîxwaza Kurd (Îsmaîl û Rojbeyanî, 2024: 449).

- Gund bi navçeyên çiyayî yên zehmet tên naskirin, ku baştirîn cih bûn ji bo rûbirûbûna dijminan, herwiha hêza bingehîn a şoreşê û çavkaniya debara jiyanê û pêdiviyên Pêşmerge bûn, bi têkdana wan rejîmê wisa dizanibû ku Hêzên Pêşmerge bi dawî dibin, lewma armanca rejîmê zêdetir serbazî bû ji bo ku gundnişîn beşdarî şoreşê nebin (Salih, 2017: 98), herwiha qutkirina gundnişînan ji hêzên Pêşmerge ji bo wê bû ku mêrxas û xortên wan nebin Pêşmerge û rêxistina wan jê çênebe, ji ber ku gundnişîn hêzeke yedek a piştgiriya şoreşê bûn bi navê hêza berevaniya milî, hikûmetê baş dizanibû ku bi rêya van gundan hem nûçe û dengûbasên Pêşmerge digihîştin rêxistina bajaran, herwiha nûçe û zanyarî û dengûbasên rêxistina bajaran bi vê rêyê digihîştin Pêşmerge, lewma raguhastin û rapêçkirina wan bo nav komelgehan ji bo birîn û ji holê rakirina vê peywendiyê bû (Îsmaîl û Rojbeyanî, 2024: 449).

- Herwiha raguhastin ji dîdê partiya Beis wekî partiyeke nasyonalîst a tundrew rehendeke neteweyî hebû, ji wê hevkêşeyê derneketibû, herdem pirsa Kurd wekî babeteke metirsîdar ji bo stratejiya ewlehiya Beis û Îraqê nîşan daye (Ebdulrehman, 2006: 45) bi behaneya ku Kurd li dijî berjewendiyên Îraqê ne û ser bi dewletên cîran in, lewma bi mebesta dûrxistina metirsiya van dewletan bi taybetî Îranê û parêzgarîkirina ewlehiya Îraqê û ji holê rakirina desttêwerdana derveyî, dest bi raguhastina gundên Kurdistanê ber bi navwe kirin û rûniştvanên van navçeyan hatin dûrxistin û kar hat kirin ji bo erebkirina navçeyên wan (Ebdullah, 1999: 8).

- Ji aliyê civakî ve mebesta raguhastina gundan û niştecîkirina wan di komelgehên zorê de ji bo wê bû ku wan bixe rewşa hestkirina biyanîbûna berdewam, ev yek wan ber bi windabûnê dibe, ji aliyekî din ve, ji bo ku her çi dab û nêrît û nirxên exlaqî yên bilind ên Kurdî hene têk bibe û wan bigihîne rewşa şikestina exlaqî û ji regezê resenatiya xwe wan tazî bike, perçiqandin û cudakirina Kurd ji dab û nêrît û nirxên exlaqî yên bilind ên Kurdewarî gaveke din bû ji bo têkbirina kesayetiya neteweya Kurd (Qeredaxî, 2001: 203-204).

Ji aliyê çandî ve, raguhastina gundan dab û nêrîtên Kurdî guhert, bi wê pîvanê ku sînordarkirina tevgerê û çavdêrî û berketina bi bandorên bajêr, bikaranîna ziman û cil û berg û reftarên civakî yên wan guhert, çrbûna zorê ya komên curbicur ên ûrdûgayan di heman fezaya girtî de, guhertin di dînamîka civakê de çêkiriye û bûye sedema têkçûna pêkhateyên eşîrî û çêbûna peywendiya civakî ya nû, ku jiyana ûrdûgayan di qalib de girt (Ezîz û Mihemed, 2025: 503).

Hewldana ji bo pêşxistin û çêkirina dijayetî û aloziyê di navbera eşîrên Kurdî de, bi taybetî rejîmê hewl dida çend eşîrên dijî hev di komelgehekê de kom bike, ji bo ku dijayetiya wan nû bike û qelaçoya xwezayî ya hev bikin. Rûyeke din ji rûyên ji hev belavbûna civakê peywendî bi ji holê rakirina wê soz û hezkirin û giyana hevkariyê û tebayiyê heye, di nav takên gundekî û navçeyekê de hebû ji bo feryaket û dengvedana hev, komelgehan birçî û reşûrut neçar kir, her kes li dû qûtê xwe bikeve û kes nepirje ser yê din, ji aliyekî din ve ji aliyê derûnî ve siyaseta rejîma Beis pêk dihat ji wê ku raguhastina Kurdan dibe sedema wê ku karvedana neyînî li ser derûniya wan bihêle, xelkê raguhêzrawe di komelgehan de herdem wekî mêvan bûn, ev ji bilî tevlîbûna wan li gel xelkê curbicur û dûrxistina wan ji cih û navçeya xwe, lewma ev wisa dike, ji aliyê derûnî ve di rewşeke nebar jiyanê derbas bikin, dil tijî xem û çaverêbûn wan bike mirovekî têkşikestî, laş westiyayî û şikestî (Îsmaîl, 2022: 48-49).

- Ûrdûgayên zorê:

   Piştî sazûmankirina çend kongreyên çandinî ji aliyê dezgehên peywendîdar ên hikûmeta Îraqê, ku tê de plana raguhastina gundnişînan xiste nav çarçoveyeke zanistî ji bo cîbicîkirina wê plana ku jê re digotin çaksaziya çandinî (Islah el-Ziraî), di bin vê planê de hikûmeta Îraqê destpêkê bi sedan gund bi navê (Hevçerx) û (Zanistî) û (Sosyalî) li seranserê Îraqê de çêkir, di çarçoveya vê planê de çendîn gund li bakur û navîn û başûrê Îraqê de li cihê wan ûrdûgayên zorê hatin çêkirin (Şêxanî, 2002: 438).

Armanca ji avakirina van kampan, komkirina gundiyan û kontrolkirina niştecihan bû. Bi hinceta pêşvebirin û girîngîdan bi jiyana gundiyan û ji nû ve bi cih kirina niştecihên gundan bi awayekî zanistî û şaristanî û Dabînkirina xizmetguzariyan û girîngîdan bi rewşa tenduristî û perwerdeyî, wan ev modela kampên bi zorê ava kirin(Ebdulla, 2009: 40). Bi destpêkirina kiryara veguhastin û wêrankirina gundên Kurdistanê, kesên hatine veguhastin di van komelgehan de hatin bi cih kirin, komelgeh wekî nahiyeyên îdarî nexşeya wan hatibû kişandin, rêveberê nahiyeyê ji bo wan hatibû diyarkirin, ji aliyê nexşesaziyê ve komelgeh gelek ji hev cuda bûn, ji aliyê qebare û hejmara niştecihan ve cudahiyên wan hebûn, şêwaza avakirina xaniyan jî diviyabû li gorî merc û rêwerzên wê nexşeyê bûya, ku hikûmetê ji bo wan diyar kiribû (Îsmaîl, 2023: 53-54).

Ew kampên bi zorê yên ku li parêzgeha Hewlêrê hatin avakirin ev bûn:

1- Quds(Qiştepe),2- Qadisiye(Qoştepe), 3-Herîr, 4- Diyana, 5- Behrke, 6- Qoltepe(Seddam), 7- Beneslawe, 8- Basirme, 9- Daretu, 10- Bestore, 11- Gorêtu, 12- Topzawe, 13- Kesnezan, 14- Mela Omer, 15- Pîrzîn, 16- Şawês, 17- Kelukus, 18- Berhuşter, 19- Dîgele(Şoreş), 20- Kanî Qirjalê, 21- Henjîre, 22- Dêbege, 23- Sîbîran, 24- Şaxolan, 25- Mizûriyan. (Ebdulla, 2009: 46-47).

Metodolojî:

Metoda lêkolînê: Ev beş behsa rêkarên meydanî yên lêkolînê dike, ku ev in: cureyê metoda bikarhatî di lêkolînê de, komelgeha lêkolînê, nimûne û amrazên komkirina zanyariyên lêkolînê, taybetmendiyên statîstîkî yên wesfî yên bikarhatî ji bo şirovekirina daneyan û metoda lêkolînê.

Ev lêkolîn lêkolîneke çendayetî ye (Quantitative Research), ku metodeke zanistî ye, bi awayekî berfireh di lêkolînên civakî de tê bikaranîn, ev metod encamdana lêkolînê ye li ser diyardeyên civakî bi şêwazeke statîstîkî .(Walliman 2006,112) Di vê çarçoveyê de serektirîn û belavtirîn amrazên komkirina zanyariyan ku di metoda çendayetî de sûd jê tê wergirtin, forma pirsnameyê ye, ji ber ku yek ji taybetmendiyên metoda çendayetî bi hejmarkirina daneyan û bidestxistina cîgirtî û rastiyê ye, dikare ev gav bi hêsanî li ser forma pirsnameyê bên cîbicîkirin(Ebdulqadir 2018, 241).

Komelgeha lêkolînê: Komelgeha lêkolînê gişt wan kesan digire nav xwe, ku lêkolîner dixwaze encamên lêkolîna xwe li ser wan giştî bike. Komelgeha vê lêkolînê ji hemû wan komelgehên bi zorê yên parêzgeha Hewlêrê pêk tê, hejmara komelgehên bi zorê yên parêzgeha Hewlêrê ji (25) kampan pêk tê, di vê lêkolînê de (5) kampên bi zorê wekî nimûneya lêkolînê hatine wergirtin.

Nimûneya lêkolînê: Di vê lêkolînê de nimûneyeke herêmekî ji cureyê hêşûyî hatiye wergirtin, di vî cureyî de lêkolîner bi awayekî herêmekî çend hêşûyan destnîşan dike û paşê bi awayekî herêmekî çend nimûneyan hildibijêre, ji bo ku bibin nimûneya lêkolînê. Yanî dabeşkirina komelgeha lêkolînê bo çend beşên din, paşê dabeşkirina her beşekê bo çend beşên biçûktir, piştî vê jî beşên biçûk tên dabeşkirin bo çend beşên ji xwe biçûktir, paşê bi awayekî herêmekî yek beş tê kişandin û zanyarî li ser tevahiya wan kesan tên komkirin ku di wê beşa kişandî de niştecih in ( Omer, 2012: 275- 276) Qebareya nimûneya lêkolînê, ji (300) yekeyên lêkolînê pêk tê, bi rêya forma rapirsiyê dabeş bûne li ser wan komelgehên ku li parêzgeha Hewlêrê hatine avakirin. Lêkolîner bi awayê nimûneya herêmekî ya hêşûyî(5) komelgeha bi zorê hilbijartiye, herwiha ew kesên ku di komelgehên bi zorê de bûn, lê vegeriyane gundê xwe wekî yekeya nimûneya lêkolînê hatine wergirtin. Şirovekirina daneyan bi rêya çend yasayên nava bernameya statîstîkî ji bo zanistên civakî (spss) bûye. Di vê lêkolînê de jî bi berçavgirtina bingehên zanistî amrazên komkirina pîvanê hatine bikaranîn.

Amrazên komkirina zanyariyan: Di vê lêkolînê de bi mebesta komkirina zanyariyan pişta xwe bi forma rapirsiyê girêdaye. Forma rapirsiyê ji komek pirs û birgeyên curbicur pêk hatiye, ku hemû bi hev ve hatine girêdan, ev jî ji bo gihîştin an bidestxistina wan armancan e, ku lêkolîner hewl ji bo wan dide, bi palpiştiya mijara lêkolîna xwe û wê pirsgirêka ku hilbijartiye( Qendîlcî û Samerraî, 2009: 123). Di vê lêkolînê de forma(pîvan) wekî yek ji amrazên sereke yên komkirina zanyariyan pişta xwe pê girêdaye, ku tê de birge li ser şêweyê(pêncîneya lîkert) (gelek hevrame, hevrame, hevrame û hevranim nînim, hevranim nînim, qet hevranim nînim) hatine danîn, ku koya giştî ya pirsnameyê (30) birge bû.

Amrazên statîstîkî yên bikarhatî:  Di vê lêkolînê de sûd ji bernameya(Statistical Package for the Social Sciences-SPSS)) hatiye wergirtin, ku tê de derxistina rêjeya sedî û navenda jimêreyî, ladana pîvanî, herwiha sûd ji her yek ji taqîkirina Anova(F) (One Way ANOVA), taqîkirina T-test(T-test) hatiye wergirtin, bi mebesta zanîna bandora guherbaran li ser rehendên lêkolînê. Navenda jimêreyî ya sengkirî ji bo birgeyan(The Weight Mean) bi mebesta derxistina hêza birgeyan.

- Pêşkêşkirin û şirovekirina taybetmendiyên yekeyên nimûneya lêkolînê: Ev beş şirovekirinek ji bo taybetmendiyên demografîk ên wan beşdaran dixe rû ku beşdarî di vê lêkolînê de kirine, koya giştî 300 kes di nimûneyê de hene, ku Nûneratiya 100% ya komelgeha lêkolînê dikin.

Xişteya(1) pêşkêşkirina zanyariyên giştî yên nimûneya lêkolînê ronî dike

Yekeyên	Bersiv		Dubarebûn		Rêjeya sedî %
Regez	Nêr		224		74.7٪
	Mê		76		25.3٪
Temen	25-35Sal		8		2.7٪
	36-46sal		23		7.7٪
	47-57sal		70		23.3٪
	58-68sal		108		36.0٪
	69-79sal		85		28.3٪
	80-90sal		6		2.0٪
asta xwendinê	nexwendewar		66		22.0٪
	seretayî		96		32.0٪
	navendî		64		21.3٪
	amadeyî		52		17.3٪
	peywendî		13		4.3٪
	bekaloryos		9		3.0٪
koya giştî		300		100.0

1- dabeşbûna zayendê: dane nîşan didin ku piraniya beşdaran nêr bûn, ku 224 kes bûn (74.7%), di heman demê de mê 76 kes bûn (25.3%). Ev nehevsengî nîşan dide ku dîtina mêran bi awayekî berçavtir di lêkolînê de Nûner hatine kirin, ku dibe ku ev nîşana sedemên çandî, civakî, an hêsaniya gihîştinê be, ku bandor li ser beşdarbûnê kirine.

2- dabeşbûna temen: dabeşbûna temenê beşdaran çirbûneke zelal di komên temenê mezin de nîşan dide. Rêjeya herî mezin dikeve nav temenê 58-68 salî, ku 108 kes (36.0%) pêk tînin, piştî wan temenê 69-79 salî tê bi 85 kes (28.3%). Ew beşdarên ku temenê wan di navbera 47-57 salî de ye 70 kes in (23.3%). Di hember de, komên temenê ciwan Nûneratiya kêm hene: 36-46 sal (7.7%), 25-35 sal (2.7%), û 80-90 sal (2.0%). ev dabeşbûn nîşan dide ku nimûne bi pileyekê yekem ji kesên temen navîn û pîr pêk hatiye, ev yek bi taybetî peywendîdar e bi wê yekê ku ev kom zêdetir îhtimal heye ku rasterast ezmûna bûyerên koçberkirinê û encamên wan ên demdirêj dîtibin.

3- asta xwendinê: li ser asta xwendinê koma herî mezin ji wan kesan pêk hatiye ku xwendina seretayî heye (96 beşdar, 32.0%), piştî wan ew kes tên ku nexwendewar in (66 beşdar, 22.0%) û yên ku xwendina navendî heye (64 beşdar, 21.3%). Derçûyên amadeyî 52 beşdar (17.3%) pêk tînin, di heman demê de tenê rêjeyeke kêm bawernameya xwendina bilind heye: derçûyên peywendî (4.3%) û xwediyên bawernameya bekaloryos (3.0%).

bi giştî profîla demografîk a nimûneyê nîşan dide ku mêr û kesên temen navîn heta pîr serdest in, ku asta xwendina wan heta radeyekê nizim e. Ev taybetmendî girîng in, ji ber ku nîşana nifûsekê ne ku xuya dike rasterast ezmûna koçberkirinê dîtibin û zanyariyên rasterast li ser encamên civakî, aborî, derûnî, tenduristî û çandî yên wan hebin.

tabloya(2) xistina ber çavan a zanyariyên giştî yên nimûneya lêkolînê zelal dike

yekeyên	bersiv	dubarebûn	rêjeya sedî %
cihê niştecihbûnê berî koçberkirinê	gund	273	91.0٪
	Bajar	27	9.0٪
Cihê niştecihbûnê piştî koçberkirinê	Gund	5	1.7٪
	Bajar	45	15.0٪
	Kampa (civaka nû)	250	83.3٪
Cureyê pîşeyê berî koçberkirinê	Bêkar	10	3.3٪
	Karsaz	54	18.0٪
	Jina malê û karê malê	35	11.7٪
	Xwendekar	108	36.0٪
	Cotkar	56	18.7٪
	Pêşmerge	12	4.0٪
	Fermandar	6	2.0٪
	Sewaldar	19	6.3٪
Cureyê pîşeyê piştî koçberkirinê	Bêkar	149	49.7٪
	Karsaz	55	18.3٪
	Jina malê û karê malê	76	25.3٪
	Xwendekar	5	1.7٪
	Pêşmerge	9	3.0٪
	Fermandar	6	2.0٪
Sala koçberkirinê	1968-1978	81	27.0٪
	1979-1989	213	71.0٪
	1990-2000	6	2.0٪
Koma giştî		300	100.0٪

 

4- Cihê niştecihbûnê berî û piştî koçberkirinê: Berî koçberkirinê, piraniya beşdaran li herêmên gundewarî niştecih bûn, ku 273 kes (91.0%) li gundan dijiyan, li hemberî vê tenê 27 kes (9.0%) li herêmên bajêr niştecih bûn, ev yek piştrast dike ku civaka lêkolînê di bingeh de di asta yekem de gundî bûn.

Piştî koçberkirinê, guherîneke mezin di şêwaza niştecihbûnê de tê dîtin. Tenê 5 beşdar (1.7%) li gundan man, di demekê de ku 45 kes (15.0%) çûn herêmên bajêr. Tiştê ku cihê balê ye, piraniya herî mezin ku (250) beşdar (83.3%) li ("civakên bi zorê") niştecih bûn, ev yek nîşaneya guherîneke berfireh e ji jiyana gundewarî ber bi jîngeha civakên bi zorê û nîv-bajarî ve, ku amaje bi têkçûneke berçav di pêkhateyên kevneşopî yên niştecihbûnê de dike.

5- Rewşa pîşeyî berî koçberkirinê: Berî koçberkirinê, beşdaran pêkhateyeke pîşeyî ya heta radeyekê cihêreng hebû. Koma herî mezin ji xwendekaran pêk dihat (108 kes, 36.0%), piştî wan cotkar (56 kes, 18.7%) û karker (54 kes, 18.0%). Yên din ji karên navmalê (11.7%), ajeldaran (6.3%), Pêşmerge (4.0%), bêkaran (3.3%) û karmendên hikûmetê (2.0%) pêk dihatin. Ev dabeşbûn nîşaneya aboriyeke gundewarî ya nîv-kevneşopî ye, ku heta radeyeke mezin pişta xwe bi çandinî, ajeldarî û çalakiyên aborî yên nefermî girêdide, ligel rêjeyeke berçav ji xwendekaran.

6- Rewşa pîşeyî piştî koçberkirinê: Piştî koçberkirinê, pêkhateya pîşeyî bi awayekî berçav guherî. Bêkarî bû kategoriyeke sereke û bandor li ser (149) beşdar (49.7%) kir, ku ev yek zêdebûneke berçav e li gorî asta berî koçberkirinê, karên navmalê jî ji bo (76) kes (25.3%) zêde bû, di demekê de ku çalakiyên bazirganî yên biçûk heta radeyekê bi cîgirî di 18.3% de man. Li hemberî vê, rêjeya xwendekaran bi awayekî tund daket bo tenê 5 kes (1.7%), û pîşeyên peywendîdar bi çandiniyê (wek cotkarî û ajeldarî) bi pratîkî neman. Ev guherîn ronahiyê dixe ser têkçûna çalakiyên aborî yên kevneşopî û derketina paşverûtiya aborî û bêkariyeke berfireh.

7- Sala koçberkirinê: Daneyan amaje bi wê dikin ku piraniya koçberkirinan di heyama salên 1979-1989 de rû dane, ku 213 beşdar (71.0%) digire nav xwe. Rêjeyeke kêmtir (27.0%) di navbera salên 1968-1978 de rastî koçberkirinê hatin, di demekê de ku tenê 2.0% di navbera salên 1990-2000 de hatine koçberkirin. Ev çirbûn nîşan dide ku koçberkirin di dawiya sedsala bîstan de ji her demê tundtir bûye, ku hevdem bûye ligel demên neseqamgiriya siyasî û nakokiyan li herêmê.

Bi giştî bersiv guherîneke pêkhateyî ya kûr di jiyana kesên koçberbûyî de nîşan didin. Veguhastina ji jîngeha gundan ber bi niştecihbûna li civakên bi zorê, ligel têkçûna pîşeyên kevneşopî û bilindbûna tund a bêkariyê, tekezî li ser wê têkçûna berfireh a civakî-aborî dike ku bi sedema koçberkirinê çêbûye. Ev guherîn ne tenê barûdoxê jiyana wan guherî, belê rol û derfetên aborî yên wan jî ji nû ve pênase kir, ku bû sedema çêbûna paşverûtiyê û lawaziyeke demdirêj di navbera niştecihên ziyanlêketî de.

- Pêşkêşkirin û şirovekirina zanyariyên nimûneya lêkolînê li gorî rehendan: Di vê mijarê de ji bo zanîna bandora koçberkirina gundan li ser civaka Kurd li gorî rehendên civakî, derûnî, aborî, tenduristî û çandî li gorî bendên lêkolînê em dixin rû.

Tabloya(3) pêşkêşkirina şirovekirina zanyariyan li gorî rehenda civakî zelal dike

Rehenda civakî	Bend	Navendjimêrî		Ladana pîvanî		R.li gelbûn		Rêzberî
Q1	Kampa bi zorê bûn sedema çêbûna pirsgirêkên nû yên civakî (wek: nakokî, tawankariy, bêkarî).		3.27		1.43		%65.4		5
Q2	Niştecihbûn li kampan bûye sedema çêbûna peywendîyên nû ligel eşîr û tireyên din		3.85		0.98		%77.0		4
Q3	Koçberkirinê bandoreke zêde li ser belavbûna malbatê hebû		4.53		0.87		%90.7		1
Q4	Piştî koçberkirinê hevkariya di navbera malbatan de kêm bû		3.89		1.28		%77.8		3
Q5	Hest bi qutbûnê di civaka xwe de kiriye		4.16		1.13		%83.2		2
Q6	Asta pêbaweriya civakî di nav nişteciyên kampê de gelek nizim bû.		2.22		1.32		%44.4		6
Total			3.65		1.16		%73

 

Encamên vê tabloyê ya pîvana civakî nîşan didin ku veguhastina gundan bandoreke civakî ya berçav di nav civaka Kurdî de çêkiriye, bi taybetî di peywendî bi yekgirtiya malbatê û peywendiyên civakî yên kûr re, navîniya giştî ya hejmarî (M = 3.65) û rêjeya lihevkirinê (73%) nîşan dide ku piraniya bersivdaran li ser hebûna van bandorên civakî di asteke bilind de mukur tên.

Pirsa 3 pileya yekem bi dest xistiye, bi bilindtirîn navîniya hejmarî (M = 4.53) û rêjeya lihevkirinê (90.7%). Ev encam bi tundî nîşan dide ku awarebûnê bandoreke neyînî ya kûr li ser yekgirtiya malbatê kiriye. Ji hev qetîn û perçebûna pêkhateya malbatê yek ji girîngtirîn encamên civakî ye, ku nîşana têkçûna sîstemên malbatî yên kevneşopî ye.

Pirsa 5 pileya duyem bi dest xistiye (M = 4.16؛ 83.2%), ku nîşan dide beşeke mezin ji yekîneyên lêkolînê hest bi qetîna civakî kirine. Ev dîtin lawazbûna peywendiya kesan bi civakên wan ên resen re nîşan dide û nîşana kêmkirina yekgirtiya civakî piştî veguhastinê ye. Pirsa 4 pileya sêyem bi dest xistiye (M = 3.89؛ 77.8%), ku nîşan dide piştevanî û hevkariya hevbeş di navbera malbatan de piştî veguhastinê kêm bûye, malbatan nekarîne alîkariya hev bikin ji ber siyasetên rejîma Beis. Ev kêmkirina torên piştevanîya civakî nîşana têkçûna yekrêziya civakî ye, ku bi awayekî kevneşopî roleke sereke di civaka Kurdî de dilîze.

Pirsa 2 pileya çarem bi dest xistiye (M = 3.85؛ 77.0%), ku nîşan dide veguhastin alîkar bûye ji bo pêkanîna peywendiya civakî ya nû bi eşîr û komên din re, ev jî nîşana hebûna encameke erênî ya sînordar e, ku tê de şêwazên nû yên karêkên civakî derdikevin holê tevî têkçûnê. Pirsa 1 pileya pêncem bi dest xistiye (M = 3.27؛ 65.4%), ku asteke navîn a lihevkirinê nîşan dide li ser wê yekê ku veguhastin beşdar bûye di derketina pirsgirêkên civakî yên nû de wek nakokî, tawankariyê û bêkariyê, her çend ev pirsgirêk hebin jî, lê wek girîngtirîn encam nayên dîtin.

Pirsa 6 pileya dawî bi dest xistiye (M = 2.22؛ 44.4%), ku nîşan dide lihevkirineke heta radeyekê kêm derbarê kêmkirineke tund a pêbaweriya civakî di nav nişteciyên kampan de, ev jî tê wê wateyê ku tevî bandorên din ên neyînî, pêbaweriya civakî dibe ku heta asteke metirsîdar têk neçûbe, an jî nêrînên di nav bersivdaran de cuda bin.

Di dawiyê de, encam nîşan didin ku awarebûna gundan bandoreke di pileya yekem de neyînî li ser pîvana civakî ya civaka Kurdî kiriye. Girîngtirîn bandor di hilweşandina malbatê, zêdebûna hestê qetîna civakî û lawazbûna sîstemên piştevanîya civakî de ne, her çend hin aliyên erênî, wek pêkanîna peywendiya civakî ya nû, diyar bin jî, lê li hember encamên neyînî yên berfirehtir sînordar in.

Tabloya (4) şirovekirina zanyariyan li gor pîvana derûnî zelal dike

Pîvana derûnî	Bend	Navîniya hejmarî	Ladarîna pîvanî	Rêjeya lihevkirinê	Rêzberî
Q7	Piştî wê bûyerê ez û endamên malbata xwe tûşî xemokî û dilgiraniyê bûn.	4.65	0.60	%93	2
Q8	Bîranîn bi berdewamî bandorê li ser barûdoxê derûniya min dikin.	4.49	0.70	%89.8	5
Q9	Piştevanîya derûnî ji aliyê dezgeh an civakê ve ne amade bû.	4.69	0.51	%93.8	1
Q10	Ji aliyê derûnî ve di kampan de me hest bi tenêbûn û qetîna jiyanê dikir.	4.55	0.66	%91	4
Q11	Zarokên koçberkirî rastî pirsgirêkên derûnî û perwerdeyî hatin.	4.56	0.75	%91.2	3
Q12	Tirs û fikarên ji dubarebûna koçberkirinê bandor li ser jiyana me ya rojane kir.	4.42	0.72	%88.4	6
Total		4.56	0.78	%91.2

 

Encamên pîvana derûnî nîşan didin ku koçberkirina bi zorê ya gundan bandoreke kûr û berbelav li ser başbûna derûnî ya takekesên di nav civaka Kurd de kiriye. Navîniya giştî ya pûanan (M = 4.56) û rêjeya bilind a lihevkirinê (91.2%) nîşana lihevkirineke pir xurt a di navbera bersivdaran de ye derbarê tundiya encamên derûnî yên ku bi koçberkirinê ve girêdayî ne.

Di asta pirsan de, pirsa 9 pileya yekem bi dest xistiye (M = 4.69, rêjeya lihevkirinê = 93.8%), ku nîşan dide piştgiriya derûnî ya ji aliyê saziyan an civakê ve bi awayekî berfireh ne amade bûye, ev jî nîşana valahiyeke girîng a di xizmetguzariyên tenduristiya derûnî û bersivdayîna sazîbûnê de ye, ku barê derûnî yê niştecihên koçberkirî giran dike. Pirsa 7 pileya duyem bi dest xistiye (M = 4.65, rêjeya lihevkirinê = 93%), ku nîşan dide bersivdar û endamên malbatên wan piştî koçberkirinê asteke bilind a xemgînî û fikarê ceribandine.

Di pileya sêyem de, pirsa 11 (M = 4.56, rêjeya lihevkirinê = 91.2%) nîşan dide ku zarokên koçberkirî rastî pirsgirêkên derûnî û perwerdeyî hatine. Pirsa 10 pileya çarem bi dest xistiye (M = 4.55, rêjeya lihevkirinê = 91%), ku nîşan dide takekesan di nav kampên koçberkirinê de hestên tenêbûn û qutbûna civakî ceribandine, ev jî têgîna qutbûna derûnî wekî encameke sereke ya koçberkirina bi zorê bêtir piştrast dike. Pirsa 8 (M = 4.49, rêjeya lihevkirinê = 89.8%), pileya pêncem bi dest xistiye, ku nîşan dide bîranînên bi êş bi derbasbûna demê re berdewam bandorê li ser rewşa derûnî ya bersivdaran dikin, ev jî nîşana berdewamiya trawmayê û îhtîmala hebûna rewşên derûnî yên demdirêj e.

Di dawiyê de, pirsa 12 pileya şeşem bi dest xistiye (M = 4.42, rêjeya lihevkirinê = 88.4%), ku nîşan dide tirs û fikarên ji dubarebûna koçberkirinê bandoreke berdewam li ser jiyana rojane kiriye. Her çend di pileya dawî de be jî, lê navîniya bilind a pûanê hîn jî nîşana rewşeke derûnî ya berbiçav e.

Bi giştî, encam bi zelalî nîşan didin ku koçberkirina bi zorê bûye sedema encamên derûnî yên tund ji bo niştecihên Kurd, ku bi nerehetiya hestyarî ya berbelav, trawmayên berdewam, nebûna piştgiriya derûnî, û bandora berbiçav a li ser başbûna zarokan tê taybetmendkirin. Navîniyên bilind ên pûanan bi berdewamî li seranserê hemû pirsan nîşan didin ku pîvana derûnî yek ji girîngtirîn warên bandorê ye.

Tabloya(5) pêşkêşkirina şiroveya daneyan li gorî pîvana aborî zelal dike

Pîvana aborî	Bend	Navîniya hejmarî	Rêjeya pîvanî	Rêjeya lihevkirinê	Rêzberî
Q13	Koçberkirin bû sedema ji destdana çavkaniyên debara jiyanê (wek: zeviyên çandiniyê, xwedîkirina ajalan).	4.56	0.67	%91.2	1
Q14	Asta bêkariyê di nav civaka koçberkirî de zêde bû.	4.53	0.77	%90.6	2
Q15	Dahata malbatên koçberkirî bi awayekî berbiçav kêm bû.	4.51	0.90	%90.2	3
Q16	Piştgirîkirina bi alîkariyên hikûmî û rêxistinî zêde bû.	1.47	0.75	%29.4	7
Q17	Şiyana malbatan ji bo Dabînkirina pêdiviyên bingehîn ên jiyanê kêm bûye.	4.43	0.65	%88.6	4
Q18	Me mûçe û qerebû ji rejîmê wernegirt	3.41	1.66	%68.2	5
Q19	Wê qerebûya ku min wergirtibû bes bû ji bo destpêkirina jiyaneke nû	2.14	1.45	%42.8	6
Total		3.57	0.97	%71.4

 

Encamên pîvana aborî nîşan didin ku, koçberkirina bi zorê ya gundan bandoreke berçav û piralî li ser Barûdoxê aborî yê niştecihên Kurd hebûye. Navîniya giştî ya pileyê (M = 3.57) û rêjeya lihevkirinê (71.4%) asteke bilind a têgihiştina giştî ya têkçûna aborî nîşan didin, her çend hinek guhertinên zêdetir tê de hebin li gorî pîvanên civakî û derûnî.

Di asta pirsan de, xala 13 pileya yekem bi dest xistiye (M = 4.56, rêjeya lihevkirinê = 91.2%), ku nîşan dide koçberkirin bûye sedema windakirina çavkaniyên bingehîn ên debara jiyanê, wek erdê çandinî û ajaldariyê. Ev dîtin tekezî li ser şoka bingehîn a aborî dike ku malbatên koçber ezmûn kirine, ji ber ku rêyên dahata kevneşopî bi tundî têk çûne. Xala 14 pileya duyem bi dest xistiye (M = 4.53, rêjeya lihevkirinê = 90.6%), ku nîşan dide zêdebûneke berçav di bêkariyê de di nav civaka koçber de heye, ev yek jî nîşana sînorbûna derfetên kar û wan astengiyên pêkhateyî ye ku di guncandina bi Jîngeya aborî ya nû de rûbirûyê wan dibin.

Di pileya sêyem de, xala 15 (M = 4.51, rêjeya lihevkirinê = 90.2%) kêmûkasiyeke berçav di dahata malan de di nav malbatên koçber de nîşan dide. Ev encam peywendiyeke nêzîk bi windakirina debara jiyanê û zêdebûna bêkariyê re heye, ku kûrahiya zehmetiya aborî zêdetir dike. Xala 17 pileya çarem bi dest xistiye (M = 4.43, rêjeya lihevkirinê = 88.6%), ku nîşan dide şiyana malbatan ji bo Dabînkirina pêdiviyên bingehîn bi awayekî berçav kêm bûye, ev yek jî tekezî li ser têkçûna asta jiyanê û zêdebûna lawaziya aborî dike.

Xala 18 (M = 3.41, rêjeya lihevkirinê = 68.2%), pileya pêncem bi dest xistiye, ku nîşan dide beşeke berçav ji bersivên yekîneyên lêkolînê mûçe yan qerebû ji rejîmê wernegirtine, lê navîniya pileyê nîşana hinek cudahiyan di ezmûnên di navbera yekîneyên lêkolînê de ye. Xala 19 pileya şeşem bi dest xistiye (M = 2.14, rêjeya lihevkirinê = 42.8%), ku nîşan dide wê qerebûya ku hatiye wergirtin bi awayekî berçav bes nebûye ji bo avakirina jiyaneke nû.

Di dawiyê de, xala 16 pileya dawî bi dest xistiye (M = 1.47, rêjeya lihevkirinê = 29.4%), ku nîşan dide pişta xwe bi alîkariya hikûmet û rêxistinan girêdan bi awayekî berfireh wek zêdebûnek nehatiye dîtin, ev yek dibe ku nîşana sînorbûna gihîştina alîkariyê, dabeşkirina neyeksan, yan nerazîbûn be li ser sîstemên Piştevanî yên berdest.

Bi giştî, yekîne nîşan didin ku, koçberkirina bi zorê encamên aborî yên tund û bi pileya yekem neyînî ji bo civaka Kurd hebûye. Girîngtirîn bandor ev in: windakirina debara jiyanê, zêdebûna bêkariyê, kêmûkasiya dahata malan, û kêmûkasiya şiyana Dabînkirina pêdiviyên bingehîn. Her çend qerebû û mekanîzmayên Piştevanî yên sazûmanî hebin jî, lê wisa xuya dike ku kêm in û bi awayekî neyeksan hatine dabeşkirin.

Tabloya (6) xistina ber çavan a şirovekirina zaniyarîyan li gorî pîvana tenduristiyê zelal dike

Pîvana tenduristiyê	Xal	Navîniya hejmarî	Rêjeya pîvanî	R.lihevkirinê	Rêzberî
Q20	Nexweşiyên derûnî (wek nîgeranî û xemgînî) zêde bûn	4.66	0.63	%93.2	1
Q21	Di encama koçberkirinê de, ez û malbata xwe rastî Nexweşîyên laşî (kanser, Nexweşîyên dil) hatin.	4.53	0.65	%90.6	2
Q22	Koçberkirin bû sedema belavbûna Nexweşîyên veguhêz ji ber Jîngeya ne tendurist.	4.34	0.87	%86.8	4
Q23	Gihîştina bi çareseriya bijîşkî ji bo qurbaniyên koçberkirinê dijwar bû.	4.55	0.67	%91	3
Q24	Xwarina ne tendurist û kêmbûna av û ceyranê bandor li ser tenduristiya giştî kir.	4.31	0.96	%86.2	5
Q25	Nexweşîyên derûnî (wek nîgeranî û xemgînî) zêde bûn.	4.26	0.98	%85.2	6
Total		4.44	0.79	%88.8

 

Encamên tabloyê nîşan didin ku koçberkirina bi zorê ya gundan bandoreke kûr û piralî li ser Barûdoxê tenduristiya niştecihên Kurd hebûye. Navîniya pûana giştî (M = 4.44) û rêjeya bilind a lihevkirinê (88.8%) nîşana lihevkirineke xurt di navbera bersivdaran de ye derbarê encamên peywendîdar ên tenduristiyê ku bi koçberkirinê ve girêdayî ne.

Di asta pirsan de, xala 20 pileya yekem bi dest xistiye (M = 4.66, rêjeya lihevkirinê = 93.2%), ku nîşana zêdebûneke berçav di têkçûnên derûnî de wek fikar û depresyonê ye. Xala 21 pileya duyem bi dest xistiye (M = 4.53, rêjeya lihevkirinê = 90.6%), ku nîşan dide bersivdar û endamên malbatên wan zêdebûnek di Nexweşîyên laşî de ceribandine, di nav wan de Nexweşîyên dirêj-xayen ên wek kanser û Nexweşîyên dil, ev yek jî nîşana têkçûna giştî ya tenduristiya laşî ya piştî koçberkirinê ye. Di pileya sêyem de, xala 23 (M = 4.55, rêjeya lihevkirinê = 91%) nîşan dide ku gihîştina bi çareseriya bijîşkî ji bo kesên koçberbûyî dijwar bûye, ev yek jî nîşana astengên di nav sîstema çavdêriya tenduristiyê û sînor-darbûna wê ye.

Xala 22 pileya çarem bi dest xistiye (M = 4.34, rêjeya lihevkirinê = 86.8%), ku nîşan dide koçberkirin beşdar bûye di belavbûna Nexweşîyên veguhêz ji ber Barûdoxên Jîngehî yên ne tendurist. Xala 24 pileya pêncem bi dest xistiye (M = 4.31, rêjeya lihevkirinê = 86.2%), ku nîşan dide xwarina xirab, herwiha kêmbûna av û ceyranê, bandoreke neyînî li ser tenduristiya giştî hebûye, ev yek jî nîşana bandora têkel a kêmasiyên binesaziyê û sînor-darbûna gihîştina bi çavkaniyên sereke ye.

Di dawiyê de, xala 25 pileya şeşem bi dest xistiye (M = 4.26, rêjeya lihevkirinê = 85.2%). Her çend ev pirs jî peywendî bi zêdebûna têkçûnên derûnî ve heye, lê pileya nizm-tir li gorî xala 20 nîşana cudahiyeke kêm di nêrînên bersivdaran de ye; tevî vê yekê, navîniya bilind a pûanê hîn jî asteke berçav a nerehetiya derûnî nîşan dide.

Bi giştî, encam bi zelalî nîşan didin ku koçberkirina bi zorê bûye sedema encamên tenduristî yên tund ji bo niştecihên Kurd, ku her du aliyên laşî û derûnî digire nav xwe. Bandorên herî girîng ev in: zêdebûna têkçûnên tenduristiya derûnî, zêdebûna belavbûna Nexweşîyên laşî, sînor-darbûna gihîştina bi xizmetguzariyên çavdêriya tenduristiyê û belavbûna Nexweşîyên veguhêz ji ber Barûdoxên xirab ên jiyanê.

Tabloya (7) xistina ber çavan a şirovekirina zanyariyan li gorî aliyê çandî zelal dike.

Aliyê çandî	Xal	Navîniya hejmarî	Ladana pîvanî	Rêjeya lihevkirinê	Rêzberî
Q26	Koçberkirinê bandoreke neyînî li ser huner û edebiyata Kurdî hebûye.	3.89	1.43	%77.8	1
Q27	Hewldanên ji bo parastina çand û nasnameya Kurdî di nav kampan de bi astengiyên mezin re rû bi rû maye.	3.24	1.61	%64.8	3
Q28	Têkelbûna bi kesên din re di kampê de bû sedema guhertina şêwaza jiyana me	2.35	1.49	%47	4
Q29	Koçberkirinê bi awayekî berçav bû sedema lawazbûna zimanê zikmakî di nav malbat û civaka me de.	3.38	1.57	%67.6	2
Q30	Cilûbergên resen ên Kurdî di nav kampan de gelek kêm bûn.	1.98	1.18	%39.6	5
Total		2.98	1.45	%59.6

 

Encamên tabloyê nîşan didin ku koçberkirina bi zorê ya gundan bandoreke navîn, lê berçav li ser pêkhateya çandî ya civaka Kurdî hebûye. Pûana giştî (M = 2.98) û rêjeya lihevkirinê (59.6%) asteke hinekî nizmtir a bandorê nîşan didin li gorî pîvanên civakî, derûnî, tenduristî û aborî, ev jî tê wê wateyê ku her çend bandorên çandî hebin jî, lê bi awayekî kêmtir yeksan hatine ceribandin an di nav bersivdaran de bi vî awayî têgihîştin jê re nîne.

Di asta pirsan de, babetê 26 pileya yekem bi dest xistiye (M = 3.89, rêjeya lihevkirinê = 77.8%), ku nîşan dide koçberkirinê bandoreke neyînî li ser huner û wêjeya Kurdî hebûye. Babetê 29 pileya duyem bi dest xistiye (M = 3.38, rêjeya lihevkirinê = 67.6%), ku nîşan dide koçberkirinê beşdarî di lawazbûneke berçav a zimanê zikmakî di nav malbat û civakê de kiriye, ev jî nîşana metirsiyên potansiyel ên helandina ziman di bin Barûdoxê koçberkirin û têkçûna civakî de ye.

Babetê 27 pileya sêyem bi dest xistiye (M = 3.24, rêjeya lihevkirinê = 64.8%), ku nîşan dide hewldanên ji bo parastina çand û nasnameya Kurdî di nav kampên koçberkirinê de bi astengiyên berçav re rû bi rû mane, ev jî bertekek e li ser astengên pêkhateyî û Jîngehî yên ku rê li ber berdewamiya çandî digirin. Babetê 28 pileya çarem bi dest xistiye (M = 2.35, rêjeya lihevkirinê = 47%), ku nîşan dide têkiliya bi komên din re di kampan de bûye sedema hin guhertinan di şêwaza jiyanê de, lê rêjeya hinekî nizim nîşan dide ku ew guhertin bi awayekî giştî têgihîştin jê re nîne an di nav bersivdaran de bi awayekî berçav cuda ne.

Di dawiyê de, babetê 30 pileya dawî bi dest xistiye (M = 1.98, rêjeya lihevkirinê = 39.6%), ku nîşan dide kêm bûna cilûbergên Kurdî yên kevneşopî di nav kampan de bi awayekî xurt wekî pirsgirêkeke sereke ji aliyê piraniya bersivdaran ve têgihîştin jê re nîne, ev jî dibe ku tê wê wateyê ku hin derbirînên çandî yên diyar an bêtir xweragir in an jî bi kêmtir navendî têne hesibandin li gorî ziman û nasnameyê.

Bi giştî, encam nîşan didin ku encamên çandî yên koçberkirina bi zorê, her çend hebin jî, lê kêmtir diyar in ji bandorên din ên ku di pîvanên din de hatine dîtin. Bandorên çandî yên herî girîng ev in: têkçûna derbirîna hunerî û wêjeyî, astengiyên di parastina nasnameya çandî de, û lawazbûna gav bi gav a zimanê Kurdî. Lê belê, aliyên din, wekî cilûbergên kevneşopî û guhertinên şêwaza jiyanê, wisa dixuye ku kêmtir bi awayekî yeksan bandor li ser wan heye.

- Pêşkêşkirina pîvanên lêkolînê li gorî guherbarên lêkolînê:

1- Zayend: Bi mebesta dîtina cudahiya di navbera guherbara zayendê li ser pîvanên lêkolînê, me sûd ji testê (t) ji bo du nimûneyên serbixwe (Independent Samples t-test) wergirt, wekî di tabloyê (8) de hatiye ronîkirin.

Tabloya (8) encamên cudahiyan li ser pîvanan li gorî guherbara zayendê radixe ber çavan

Pîvan	Zayend	N	Navenda hejmarî (Mean)	Rêjeya pîvanî	Nirxa t-test	Nirxa îhtîmalî p-value	Asta girîngiyê li (0.05)
Rehenda civakî	Nêr	223	3.68	0.46	2.018	0.045	Belgedar e
	Mê	76	3.57	0.39
Rehenda derûnî	Nêr	223	4.56	0.43	-0.686	0.493	Belgedar nîne
	Mê	76	4.59	0.33
Rehenda aborî	Nêr	223	3.63	0.48	3.130	0.002	Belgedar e
	Mê	76	3.43	0.46
Rehenda tenduristiyê	Nêr	223	4.67	0.41	-0.922	0.357	Belgedar nîne
	Mê	76	4.72	0.34
Rehenda çandî	Nêr	223	3.03	0.61	2.988	0.003	Belgedar e
	Mê	76	2.78	0.68

Bahadariya amariyê li asta (0.05>p)               Nimûneya lêkolînê=300    

Di rehenda civakî de bandora koçberkirina gundan li ser civaka Kurdî diyar bûye, nirxa  p-value(0.045) biçûktir e ji asta delaletê (0.05) ew cudahî jî, di berjewendiya zayenda nêr de ye, ji ber ku navenda wê ya hejmarî pêk tê ji ( 3.68) mezintir e ji navenda hejmarî ya zayenda mê, ku pêk tê ji (3.57)، lewma rehenda civakî, ku peywendî bi bandora koçberkirina xelkê gundan heye, di zayenda nêr de zêdetir e wekî di zayenda mê de, sedema vê jî dikare vegere ser wê yekê, ku zayenda nêr berpirsyarî zêdetir be. Bi heman awayî di rehenda aborî û rehenda çandî de, li gorî şirovekirina tabloyê zayend cudahiyeke  diyar hebûye li ser herdû rehendan, ji ber ku di rehenda aborî de nirxa  p-value(0.002) biçûktir e ji asta delaletê (0.05) ew cudahî jî, bi heman awayî vedigere ser zayenda nêr, ji ber ku navenda hejmarî ya zayenda nêr (3.63) mezintir e ji navenda hejmarî ya zayenda mê, ku pêk tê ji (3.43)، bi heman awayî rehenda çandî cudahî vedigere ser zayenda nêr, ji ber ku navenda hejmarî ya zayenda nêr mezintir e ji zayenda mê, lewma koçberkirinê bandoreke zêdetir li ser zayenda nêr kiriye wekî li ser zayenda mê.

Di rehenda derûnî û tenduristiyê de, guherbara zayendê ti cudahiyeke wê nebûye, yanê kiryara koçberkirinê li ser civaka Kurdî ji aliyê derûnî û tenduristiyê ve heman bandora wan li ser zayenda nêr û mê hebûye, ti cudahî di navbera wan de nehatine dîtin.

2- Temen: Bi mebesta derxistina rola guherbara demografî ya temen li ser her pênc rehendên lêkolînê, lêkolîner serî li hevkêşeya ( One Way ANOVA) daye, di vê derbarê de encam di tabloyê (9) de hatine pêşkêşkirin.

Tabloya (9) encama cudahiyan li ser rehendan li gorî guherbara temen nîşan dide

Rehend	Temen	N	Navenda hejmarî (Mean)	Ladana pîvanî	Bahaya t-test	Bahaya egerî p-value	Asta nîşanderiyê li (0.05)
Rehenda civakî	25-35sal	8	3.42	0.20	2.978	0.012	Belgedar e
	36-46sal	23	3.76	0.30
	47-57sal	70	3.53	0.46
	58-68sal	108	3.73	0.46
	69-79sal	85	3.64	0.44
	80-90sal	6	3.92	0.31
rehendê derûnî	25-35sal	8	4.37	0.47	0.816	0.539	belgedar nîne
	36-46sal	23	4.62	0.33
	47-57sal	70	4.55	0.34
	58-68sal	108	4.56	0.30
	69-79sal	85	4.58	0.33
	80-90sal	6	4.64	0.22
rehendê abûrî	25-35sal	8	3.34	0.39	1.624	0.153	belgedar nîne
	36-46Sal	23	3.53	0.25
	47-57Sal	70	3.56	0.40
	58-68Sal	108	3.57	0.39
	69-79Sal	85	3.66	0.31
	80-90Sal	6	3.60	0.31
Rehendê tenduristiyê	25-35Sal	8	4.13	0.70	3.615	0.003	Belgedar e
	36-46Sal	23	4.40	0.43
	47-57Sal	70	4.41	0.45
	58-68Sal	108	4.43	0.42
	69-79Sal	85	4.57	0.30
	80-90Sal	6	4.08	0.49
Rehendê çandî	25-35Sal	8	3.17	0.31	0.479	0.792	Belgebar nîne
	36-46sal	23	3.00	0.58
	47-57sal	70	3.02	0.62
	58-68sal	108	2.96	0.66
	69-79sal	85	2.93	0.64
	80-90sal	6	2.73	0.99

Bahadariya amariyê li asta (0.05>p)               Nimûneya lêkolînê=300

Li gorî şiroveya tabloyê, di warê civakî û warê tenduristiyê de, temen cudahiyeke diyar heye, ji ber ku di warê civakî de bahaya  p-value(0.012) biçûktir e ji asta delaletê (0.05) ew cudahî bi heman awayî ji bo temenê (47-57sal ) û (58-68sal ) vedigere, lê temenên din ti cudahiyeke wan li ser bandora koçberiyê ji aliyê warê civakî ve nîne, bi heman awayî warê tenduristiyê temen bandoreke berçav li ser warê tenduristiyê heye li gorî bersiva yekeyên nimûneya lêkolînê, cudahî jî ji bo temenê di navbera (25-35sal ) û (69-79sal ) vedigere, çimkî cudahiya navenda hejmarî di navbera her du temenan de (0.45) e, lewma koçberiyê bandoreke zêdetir li ser her du temenan hebûye li gorî temenên din.

Bandora koçberiyê ji aliyê derûnî, aborî û çandî ve, temen ti cudahiyeke wê nebûye, ti cudahiyeke girîng di navbera komên temenî de nehatiye dîtin. Hemû koman wekî koçberî bandor li ser wan hebûye.

3. Asta xwendinê: Bi mebesta derxistina rola guherbara demografîk a astê li ser her pênc warên lêkolînê, lêkolîner penah biriye ber hevkêşeya ( One Way ANOVA) di vê derbarê de encam di tabloyê (10) de hatine xistin rû.

Tabloya (10) encama cudahiyan li ser waran li gorî guherbara asta xwendinê nîşan dide

War	Asta xwendinê	N	Navenda hejmarî (Mean)	Rêjeya pîvanî	Nirxa t-test	Nirxa îhtîmalê p-value	Asta girîngiyê li (0.05)
Rehenda civakî	Nexwendewar	66	3.67	0.40	0.799	0.551	Ne belgebar e
	Seretayî	96	3.69	0.49
	Navendî	64	3.60	0.45
	Amadeyî	52	3.64	0.42
	Peymangeh	13	3.47	0.38
	Bekaloryos	9	3.66	0.28
Rehenda derûnî	Nexwendewar	66	4.58	0.32	0.288	0.920	Ne belgebar e
	Seretayî	96	4.56	0.29
	Navendî	64	4.54	0.35
	Amadeyî	52	4.57	0.28
	Peymangeh	13	4.50	0.44
	Bekaloryos	9	4.50	0.41
Rehendê aborî	Nexwendevan	66	3.54	0.37	1.854	0.102	Belgedar nîne
	Seretayî	96	3.60	0.38
	Navendî	64	3.66	0.29
	Amadeyî	52	3.52	0.36
	Peymangeh	13	3.40	0.43
	Bekaloryos	9	3.53	0.36
Rehendê tenduristî	Nexwendevan	66	4.65	0.17	5.901	0.000	Belgedar e
	Seretayî	96	4.35	0.40
	Navendî	64	4.47	0.42
	Amadeyî	52	4.33	0.48
	Peymangeh	13	4.42	0.59
	Bekaloryos	9	4.27	0.51
Rehendê Çandî	Nexwendevan	66	3.04	0.45	0.471	0.797	Ne piştrastkirî ye
	Seretayî	96	2.98	0.69
	Navendî	64	2.93	0.74
	Amadeyî	52	2.92	0.58
	Peymangeh	13	2.815	0.66
	Bakalyoryos	9	3.06	0.47

 

Nirxa îstatîstîkî di asta (0.05>p)               Nimûneya lêkolînê=300

Li gorî şiroveya tabloyê, di warê tenduristiyê de di asta xwendinê de cudahiyeke diyar heye, ji ber ku nirxa p-value (0.000) biçûktir e ji asta nîşanderê (0.05)، yanê di navbera astên cuda yên xwendinê de cudahiyeke berçav li ser bandora koçberiyê li ser civaka Kurdî ji aliyê tenduristiyê ve heye.

Ji aliyê warê civakî, derûnî, aborî û çandî ve, di navbera komên asta xwendinê de ti cudahiyeke girîng nehatiye dîtin, yanê asta xwendinê bandoreke wisa li ser van waran nekiriye.

4- Sala koçberiyê: Bi mebesta derxistina rola guherbara sala koçberiyê li ser her pênc warên lêkolînê, lêkolîner serî li hevkêşeya ( One Way ANOVA) daye, di vî warî de encam di tabloyê (11) de hatine pêşkêşkirin.

Tabloya (11) encama cudahiyan li ser waran li gorî sala koçberiyê nîşan dide

War	Asta xwendinê	N	Navîniya hejmarî (Mean)	Rêjeya pîvanî	Nirxa t-test	Nirxa îhtîmalê p-value	Asta nîşanderê di (0.05)
Warê civakî	1968-1978	81	3.66	0.42	0.880	0.416	Ne piştrastkirî ye
	1979-1989	213	3.66	0.45
	1990-2000	6	3.41	0.22
Rehendê derûnî	1968-1978	81	4.57	0.33	0.912	0.403	Belgedar nîne
	1979-1989	213	4.56	0.31
	1990-2000	6	4.38	0.55
Rehendê aborî	1968-1978	81	3.65	0.30	2.472	0.086	Belgedar nîne
	1979-1989	213	3.56	0.38
	1990-2000	6	3.40	0.34
Rehendê tenduristî	1968-1978	81	4.51	0.34	3.565	0.030	Belgedar e
	1979-1989	213	4.42	0.42
	1990-2000	6	4.08	0.80
Rehendê çandî	1968-1978	81	2.86	0.63	1.633	0.197	Belgedar nîne
	1979-1989	213	3.00	0.63
	1990-2000	6	3.16	0.36

Nirxa statîstîkî di asta (p<0.05)                     Nimûneya lêkolînê=300

Li gorî şirovekirina tabloyê di aliyê tenduristiyê de, sala koçberkirinê cudahiyeke diyar heye, ji ber ku nirxa p-value (0.030) biçûktir e ji asta wateyê (0.05)، yanê ev nîşan dide ku bersiv di navbera komên cuda yên salên koçberkirinê de cudahiyeke girîng hebûye.

Di aliyê civakî, derûnî, aborî û çandî de, di navbera komên sala koçberkirinê de ti cudahiyeke girîng nehatiye dîtin, yanê sala koçberkirinê bandoreke wiha li ser van aliyan nekiriye.

Encam:

1- Beriya koçberkirinê, piraniya beşdaran li herêmên gundewarî rûniştî bûn, ku (91.0%) li gundan dijiyan, piştî koçberkirinê guhertineke mezin di şêwaza rûniştinê de tê dîtin, bi rêjeya (83.3%) li ("komelgehên bi zorê") rûniştî bûn.

2- Koçberkirin, bi rêjeya ( %90.7 ) bandoreke mezin li ser belavbûna malbatê kiriye.

3- Bi rêjeya ( %93.3 ) Piştevanî ya derûnî ji aliyê dezgeh an civakê ve ne amade bû.

4- Bi rêjeyeke bilind koçberkirin, bûye sedema ji destdana çavkaniya debara jiyana koçberan.

5- Bi rêjeya %93.2 koçberkirin bûye sedema zêdebûna Nexweşî yên derûnî yên wekî (nîgeranî û xemgînî).

6- Koçberkirin, bandora civakî û aborî û çandî li ser zayenda nêr zêdetir bûye wekî li ser zayenda mê.

Pêşniyarên çareseriyê:

1- Hikûmet û dezgehên peywendîdar pêwîst e bernameya kar û piştgiriya darayî zêdetir ji bo malbatan dabîn bikin.

2- Girîng e, hewl bê dayîn ji bo çareserkirina pirsgirêkên erd û mafên xwedîtiyê ji bo wan kesên ku erdên xwe ji dest dane.

3- Pêwîst e kar li ser parastina dab-û-nerît û nasnameya Kurdî bê kirin bi taybetî di nav nifşên niha û pêşerojê de.

Pêşniyar:

1- Encamdana lêkolîneke kûrtir li ser bandorên derûnî yên demdirêj.

2- Pêşniyar ji bo lêkolînerên pêşerojê ku sûd ji rêbaza têkel werbigirin ji bo encamdana lêkolîneke hûrtir.

3- Lêkolînerên pêşerojê zêdetir sûd ji belgeyên fermî û raporan werbigirin.

 

Çavkanî:

1- Îbrahîm, Ebdulmecîd Xefûr (2015) Civaknasî ya niştecihan lêkolîneke şiroveyî ya statîstîkî ye, çapxaneya Hêvî. Hewlêr.

2- Îsmaîl, Befrîn Mihemed (2022) Komelgehên bi zorê yên parêzgeha Hewlêrê (1987- 1991) lêkolîneke dîrokî ya belgeyî ye. Nameya masterê ya nebelavbûyî, Zanîngeha Selahedîn. Hewlêr.

3- Îsmaîl, Befrîn Mihemed û Rojbeyanî, Firsat Zubêr Mihemed (2024) Siyaseta hikûmeta Be's di dema damezrandina komelgehên bi zorê de li parêzgeha Hewlêrê (1991-1987), Kovara Akademiya Kurdî. Hejmar 40.

4- Barzanî, Mesûd(2002)  Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd. Beşê sêyem, 1961-1975، Çapxane û Weşanxaneya Aras، Hewlêr.

5- Xoşnaw, Casim Tewfîq( 2002) Pirsgirêka Kurd û yasaya navneteweyî، Navenda Lêkolînên Stratejîk a Kurdistanê. Silêmanî.

6- Salih, Cemal Hemze(2017) Jînosayd û tawanên rejîma Beis li dijî barzaniyan di( 1975- 1991) de ji zimanê şahid û belgeyan. Çapxaneya Rojhilat. Hewlêr.

7- Salih, Cemal Hemze(2009) Ragoastin, lêkolîneke erdnîgarî û dîrokî û ragoastina zorê ya gundnişînên Kurdistanê (Pişder wek nimûne)، Dezgeha Lêkolîn û Weşanê ya Mukriyanî، Çapxaneya Xanî، Dihok.

8- Surmê, Hejarî Ezîz(2006) Kurd û Jînosayd û qirkirin helwesta yasaya navneteweyî. Çapa duyem. Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê. Hewlêr.

9- Seîd, Ebdulqadir(2023) Ragoastin bernameyeke plankirî bû di çend qonaxên tirsnak de، Dezgeha Kerîmî Eleke، Çapxaneya Panda. Silêmanî.

10- Şêxanî, Azad(2002) Enfal di çarçoveya qonaxên avakirina kampên zorê de، Navenda Birayetî، hejmar(24). Hewlêr.

11- Umer, Meen Xelîl(2012) Metodên lêkolînê di civaknasiyê de. Wergera: Mihemed Şwanî، Çapxaneya Rojhilat، Hewlêr.

12- Ebdullah, Silêman(1999) Ragoastina gundnişînan li Herêma Kurdistanê ya Îraqê de، Navenda Birayetî. Hejmar12. Hewlêr.

13- Ebdullah, Rêbwar Remezan( 2009) Rehendên civakî yên siyaseta ragoastina barzaniyan bo başûrê Îraqê di serdema Beis de. Çapxaneya Minare. Hewlêr.

14- Ebdullah, Rêbwar Remezan(2013) Panoramaya jînosaydkirina barzaniyan di sedsala bîstem de. Çapxaneya Xanî، Hewlêr.

15- Ebdulqadir, Sîdî Abid(2018) Rastbêjiya (bawerpêkirina) encamên lêkolîna zanistî di lêkolîna diyardeya derûnî di navbera metodê hejmarî û metodê kalîteyî-lêkolîneke meydanî li Zanîngeha Şelf. Kovara Pêşketina Mirovî، hejmar: 10؛ 236-253.

16- Ezîz, Karwan Mihemed û Mihemed, Murad Hekîm(2025) Ragoastin û eşîr li Kurdistanê Başûr، lêkolîneke civakî ye li ser encamên ragoastinê li ser pêkhateya eşîretî، Kovara Têjer. Bergê8، hejmar2.

17- Umer, Rêbaz Dilawer û Kakesûr, Mihemed Ebdullah( 2025) Siyaseta ragoastina kesûkarên Pêşmerge li navçeyên di bin desthilata hikûmetê de(1980-1990) Kovara Têjer. Bergê7، hejmar4.

18- Ebdulrehman, Ferman( 2006) Paqijkirina nijadî ya Kurd li Kurdistanê Îraqê de. Ji weşanên Mekteba Bîr û Hişmendiyê، Silêmanî.

19- Qeredaxî, Eta(2001) Bandora çanda wan li ser Kurd. Çapxaneya Wezareta Rewşenbîriyê، Silêmanî.

20- Qendîlcî, Amir û Samerraî, Îman(2009) Lêkolîna zanistî ya hejmarî û cureyî. Weşanxaneya El-Yazûrî, Emman.

21- Beşa ragihandinê ya Ofîsa Siyasî ya Partî Dêmokratî Kurdistan - Îraq (1988) derbarê tawanên kuştinê li Kurdistan - Îraq 'Sal 1987, çapxaneya Xebat.

22- Mexmûrî, Xefûr (2003) Erebkirina Kurdistanê. Çapxaneya Dara, Başûrê Kurdistanê.

23- Mihemed, Murad Hekîm (2004) Encamên civakî yên siyaseta koçberkirina Kurd li Îraqê di serdema Beis de. Ji weşanên Navenda Lêkolînên Stratejîk a Kurdistanê, Silêmanî.

24- Mihemed, Xelîl Ebdullah (2001) Nîşaneyên siyaseta erebkirin û koçberkirinê li Herêma Kurdistan - Îraq. Çapxaneya Selahedîn, Hewlêr.

25- Mihemed, Casim Mihemed (2008) Koçberkirina bi zorê ya niştecihên parêzgeha Silêmaniyê. Govara Navenda Kurdolojî, Hejmar 1.

26- Mîne, Emîn Qadir (2012) Ewlehiya stratejîk a Îraqê, sêgoşeya Beisîyan: derxistin, erebkirin, beisîkirin. Akademiya hişyarî û perwerdekirina kadroyan. Silêmanî. 

27- Nadir, Kawe (2001) Kendênaw di navbera koçberkirin û erebkirinê de. Çapxaneya Mardîn, Hewlêr.

28- Hemze, Cengawer Mistefa (2023) Siyaseta hikûmeta Îraqê li hember Barzaniyan (1975-1991). Nameya masterê ya nebelavbûyî, Zanîngeha Selahedîn. Hewlêr.

29- Wertê, Xalid Ehmed (1999) Balekayetî di perawêza koçberkirinê de, Hewlêr.

30- Anderson, L. and Stansfield, G. (2009) Crisis in Kirkuk: The Ethnopolitics of Conflict and Compromise. Philadelphia, PA: University of Pennsylvania Press.

31- DeFronzo, J. (2009) The Iraq War: Origins and Consequences. New York, London: Routledge.

32- Human Rights Watch (2004) “Claims in Conflict Reversing Ethnic Cleansing in Northern Iraq”, Human Rights Watch, 16(4). Available online at: https://www.hrw.org/reports/2004/iraq0804/ iraq0804.pdf. (accessed 19 march 2026).

33- McDowall, D. (1997) The Kurds. London: Minority Rights Group.

34- Resool, Shorsh. M(1990) statics of atrocities in Iraqi Kurdistan. New York.

35- Salih, K. (2020) Genocide Culture: From Everyday Cultural Doxa and Ethnic Engineering to Genocide of Kurds in Iraq. Unpublished Ph.D. dissertation, Queens University, Canada. Available online at: https://qspace.library.queensu.ca/handle/1974/27623

36- Salih, K., (2022). Demographic engineering, the forcible deportation of the Kurds in Iraq, and the question of ethnic cleansing and genocide. State Crime Journal, 11(2), pp.188-208.

37- Talabany, N. (2007) “Kî Xwediyê Kerkûkê ye? Doza Kurd”, Middle East Quarterly, 14(1): 75–78.

38- Walliman, N.(2006) Social Research Methods. London: SAGE Publications.