لە 1968، عراق دۆخێکی سیاسیی تایبەتی بەخۆیەوە بینی کە بە کودەتای سەربازیی یەک لە دوای یەک لە ماوەیەکی کورتدا دەناسرایەوە. بەعسییەکان بە سەرکەوتوویی سەرۆک عەبدولڕەحمان عارف و سەرۆک وەزیران عەبدولڕەزاق نایف-یان لە ڕۆژانی 17 و 30-ی تەمموزدا لە دەسەڵات خست، کە ئەمە دووەم جار بوو دەسەڵات بگرنە دەست. لە درێژایی ئەم ماوەیەدا، هیچ ڕووبەڕووبوونەوەیەکی ڕاستەوخۆ لە نێوان هێزی پێشمەرگەی شۆڕش و هێزەکانی حکومەتدا تا کۆتایی 1968 نەبوو. بەڵام پێکدادانەکان لە نێوان هێزی پێشمەرگە و چەکدارانی سەر بە باڵی کۆنی مەکتەبی سیاسی بەردەوام بوون و ئەم پێکدادانانە بە شێوەیەکی بەرچاو توندتر بوون. جگە لەوەش، پێکدادانی پچڕپچڕ لە نێوان پێشمەرگە و هێزەکانی حکومەتدا بەردەوام بوو.
لە پایزی 1968 لە ناوچەی قادرکەرەمی گەرمیان، ژمارەیەکی بەرچاو لە چەکداران، بە پاڵپشتی دوو فەوجی حکومەت، فڕۆکە، تۆپخانە، تانک و زرێپۆش، دەستیان بە شەڕ و هێرشکردنە سەر هێزی پێشمەرگە کرد. کاتێک فەرماندەی فەوجەکە و پێشمەرگەکانی بەرەو گوندی مەحمود پەریزاد دەچوون، ئاگادارییەکیان لە فەرماندەیەکەوە پێگەیشت بۆ ئەوەی هاوکاری پێشمەرگەکانی ژێر دەستی عارف ستار بکەن. ئەم داوای هاوکارییە بەهۆی هێرشێکی بەرفراوانی هێزەکانی حکومەت و چەکدارانی سەر بە باڵی کۆنی مەکتەبی سیاسییەوە بوو بۆ سەر پێشمەرگەکان.
دوای گەیشتن بە شوێنی دیاریکراو، هێزەکانی پشتیوانی پێشمەرگە بۆیان دەرکەوت کە هێزەکانی عارف ستار ڕووبەڕووی کەمیی تەقەمەنی بوونەتەوە و زۆر ماندوو بوون، ئەمەش بووە هۆی لاوازبوونی توانایان بۆ بەرپەرچدانەوەی هێرشی دوژمن. لە وەڵامدا، هێزی پێشمەرگە بە خێرایی کۆبوونەوە و پلانی ستراتیژییان بۆ هێرشی پێچەوانە دانا. بە بڕیارێکی بەهێزەوە، لە چەند قۆڵێکەوە هێرشیان کردە سەر هێزەکانی حکومەت و چەکدارانی دوژمن، بە دروشمی ناسنامەی کوردیی خۆیانەوە دەیانوت: "ئێمە کوردین، تەسلیم نابین... ئێمە جەنگاوەرین، کۆڵ نادەین."
لە شەڕێکی سەختدا کە دوو کاتژمێری خایاند، هێزی پێشمەرگە لە کۆتاییدا سەرکەوتنی بەدەستهێنا و بە سەرکەوتوویی هەموو ئەو ناوچانەی پێشتر لەدەستچووبوون، کۆنتڕۆڵیان کردەوە. لە ئەنجامدا، سوپای عراق و چەکدارەکانیان ناچار بوون بەرەو کەرکوک بکشێنەوە و دان بە هێز و خۆڕاگریی هێزی پێشمەرگەدا بنێن. فەرماندەی هێزی قەرەداغ بە خێرایی لە دۆخەکە ئاگادار کرایەوە و فەرمانی دا بە ڕاگرتنی ڕاوەدونانی هێزەکانی دوژمن و بە هێزەکانی ڕاگەیاند کە لەو خاڵەدا پێشڕەوییەکانیان ڕابگرن.
حکومەت و هێزە چەکدارەکان دوای شکستەکە زیانی زۆریان بەرکەوت، کە بریتی بوو لە دەستبەسەرداگرتنی چەک و تەقەمەنییەکی زۆر، لەگەڵ تێکشکاندنی دوو تانک، زرێپۆشێک و دوو ئۆتۆمبێلی تر. هەروەها مەیدانی شەڕەکە بە تەرمی ژمارەیەکی زۆر لە چەکداران پڕ ببوو.
ئەنجامی ململانێکە و سەرکەوتنی پێشمەرگە لە شەڕەکەدا بە تەلەگراف بە ئیدریس بارزانی ڕاگەیەندرا، کە چاودێری شەڕەکانی دەکرد. لە نامەیەکی نووسراودا بۆ هێزی پێشمەرگە، سوپاسگوزاری خۆی دەربڕی و وتی: "خۆڕاگری ئێوە بناغەی گەرمیانە." هەروەها ڕێنمایی دا لەسەر چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ تەرمەکان، جەختی کردەوە کە سەرەڕای خیانەتەکەیان، ئەمانە هێشتا کوردن و نابێت وەک دوژمن سەیر بکرێن. دواتر هاوکاری دانیشتوانی گوندەکانی ناوچەکەیان وەرگرت بۆ یارمەتیدان لە هێنانەوە و ناشتنی تەرمەکان بەپێی بنەماکانی ئیسلام.
لە کاتی پرۆسەی هێنانەوەی تەرمەکاندا، دانیشتوویەکی گوندی زەردە تەرمی برا و برازاکەی لە نێو کوژراوەکاندا بینی. سەرەڕای ئەو دۆزینەوە تراژیدییە، پیاوەکە دڵخۆش دیار بوو. فەرماندەی هێزی پێشمەرگە کە بەم کاردانەوەیە سەرسام بوو، هۆکاری دڵخۆشییەکەی لە بەرامبەر ئەو زیانەدا پرسی. پیاوەکە ڕوونی کردەوە کە خیانەتی برا و برازاکەی شەرمەزارییەکی بۆ ئەو لە نێو کۆمەڵگەی کوردیدا دروست کردووە، و ئێستا بە ناشتنیان، ئەو بارە قورسە لەسەری لادەچێت. ئەم ڕووداوە هەستی قووڵی نیشتمانپەروەریی دانیشتوویەکی ئاسایی و نەخوێندەواری نیشان دا کاتێک تەرمی کەسوکارەکەی وەرگرتەوە کە دوای تاوانبارکردنیان بە خیانەت گیانیان لەدەستدابوو.
گرنگە ئاماژە بەوە بکرێت کە لە حوزەیرانی 29، 1966 تا کودەتای بەعسییەکان لە تەمموزی 17 و 30، 1968، ئەندامانی پێشووی مەکتەبی سیاسی پۆستیان لە حکومەتدا هەبوو. هەروەها، ئەوان هاوکاری حکومەتیان کرد بۆ سەرکوتکردنی شۆڕشی ئەیلوول، کە بووە هۆی لەدەستدانی ژمارەیەکی زۆر لە گیان. جگە لەوەش، ئەو پەیماننامەیەی لە 29-ی مانگدا واژۆ کرا، پشتگوێ خرا.
لە تشرینی دووەمی 10، 1968، ڕژێمی بەعس هێرشێکی بۆ سەر ئەو ناوچانە دەستپێکرد کە لە ژێر کۆنتڕۆڵی شۆڕشدا بوون، بە بەکارهێنانی هەموو سەرچاوە سەربازییە بەردەستەکان و سوپایەکی زەبەلاح. بە هاوکاری سوپای عراق، هێزەکانی سەر بە باڵی پێشووی مەکتەبی سیاسی، کە لە نزیکەی 4,000 بۆ 5,000 چەکدار پێکهاتبوون، لە چەندین شوێن وەک دۆڵی جافایەتی، سێوەیل، شارباژێڕ، سەرۆچک، هەڵەبجە، بیارە، تەوێڵە، دوکان، بتوێن، پشدەر و ڕانیە ڕووبەڕووی پێشمەرگە بوونەوە. دەسەڵاتدارانی بەعسی ئازادییەکی زیاتریان بەم گروپە بەخشی بە بەراورد بە پێشینەکانیان، ئەمەش وای لێکردن ڕۆڵێکی سەرەکی ببینن لە سەرکوتکردنی شۆڕش و تێکشکاندنی بەرگری کوردی.
سەرچاوەکان:
١- مەسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول ١٩٦١-١٩٧٥، چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى، چ: یەکەم، هەولێر، ٢٠٠٤.
٢- ئارى کەریم، چەند لاپەڕەیەکى زیندوو لە شۆڕشى ئەیلوولدا، چاپخانەى خەبات، دهۆک، ١٩٩٩.
٣- کاروان جەوهەر محەمەد، ئیدریس بارزانی ١٩٤٤- ١٩٨٧ ژیان و ڕۆڵی سیاسی و سەربازی لە بزووتنەوەی ڕزگاریخوازى کورددا، چاپخانەى هێڤی، هەولێر، ٢٠١٩.
٤- ئیبراهیم جەلال، باشووری کوردستان و شۆڕشى ئەیلوول بنیادنان و هەڵتەکاندن ١٩٦١- ١٩٧٥، چاپی چوارەم، ٢٠٢١.
٥- هاوکار کەریم حەمە شەریف، شۆڕشی ئەیلوول، چاپخانەى زانکۆى سەلاحەدین، چاپى یەکەم، هەولێر، ٢٠١٢.