Di sala 1968an de, Îraq rewşeke siyasî ya taybet derbas kir ku bi derbeyên leşkerî yên li pey hev di demek kurt de dihat naskirin. Baasîyan bi serkeftî Serokkomar Ebdulrehman Arif û Serokwezîr Ebdulrezaq Naîfî di 17 û 30ê Tîrmehê de ji desthilatê xistin, ku ev yek bû sedema hilkişîna wan a duyemîn bo ser desthilatê. Di dirêjahiya vê heyamê de, heta dawiya sala 1968an ti rûbirûbûneke rasterast di navbera Hêzên Pêşmerge yên şoreşê û hêzên hikûmetê de çênebû. Lê belê, pevçûnên di navbera Hêzên Pêşmerge û şervanên girêdayî baskê Ofîsa Siyasî ya kevin de berdewam bûn û ev pevçûn bi awayekî berbiçav tundtir bûn. Her wiha, şerên demkî yên di navbera Pêşmerge û hêzên hikûmetê de berdewam bûn.
Di payîza sala 1968an de li devera Qadirkeremê ya li herêma Germiyanê, hejmareke mezin ji şervanan, bi piştgiriya du fujên hikûmetê, balafir, top, tank û wesayîtên zirxî, dest bi şer û êrîşan li dijî Hêzên Pêşmerge kirin. Dema ku fermandarê fujê û Pêşmergeyên wî ber bi gundê Mehmûd Parezad ve diçûn, wan ji fermandarekî hişyariyek wergirt ku alîkariya Pêşmergeyên bin fermana Arif Star bikin. Ev daxwaza alîkariyê ji ber êrîşeke berfireh a ku ji aliyê hêzên hikûmetê û şervanên girêdayî baskê Ofîsa Siyasî ya kevin ve li dijî şervanên Pêşmerge hatibû destpêkirin, derketibû.
Piştî gihîştina cihê diyarkirî, hêzên piştevaniya Pêşmerge dîtin ku hêzên Arif Star bi kêmbûna cebilxaneyê re rûbirû ne û gelek westiyayî ne, ku ev yek bû sedema lawazbûna şiyana wan a ji bo bersivdana bi bandor a êrîşa dijmin. Di bersivê de, Hêzên Pêşmerge bi lez civiyan û planeke stratejîk ji bo berevanîkirinê danîn. Bi biryardariyeke mezin, wan ji çend aliyan ve êrîş birin ser hêzên hikûmetê û şervanên dijmin, û li pişt sirûda xwe ya nasnameya Kurdî kom bûn, bi gotina, "Em Kurd in, em ê sist nebin... Em şervan in, em ê serî netewînin."
Di şerekî dijwar de ku du saetên dirêj dom kir, Hêzên Pêşmerge di dawiyê de bi ser ketin û bi serkeftî hemû axên ku berê hatibûn windakirin, vegerandin. Di encamê de, artêşa Îraqê û şervanên wan neçar man ku ber bi Kerkûkê ve vekişin, û hêz û berxwedana Hêzên Pêşmerge qebûl kirin. Fermandarê hêza Karadaxê tavilê ji rewşa heyî hat agahdarkirin û ferman da ku şopandina hêzên dijmin ên vekişiyayî rawestînin, û ferman da leşkerên xwe ku pêşveçûna xwe li wê derê rawestînin.
Hikûmet û hêzên çekdar piştî têkçûnê ziyanên mezin dîtin, ku tê de desteserkirina gelek çek û cebilxaneyan, ligel wêrankirina du tankan, wesayîtek zirxî û du wesayîtên din hebûn. Her wiha, qada şer bi cenazeyên gelek şervanan tijî bûbû.
Encama pevçûnê û serkeftina Pêşmerge di şer de piştre ji bo Rêber Îdrîs Barzanî hat ragihandin, yê ku bi rêya telgrafan çavdêriya şeran dikir. Di nameyeke nivîskî de ku ji bo hêzên Pêşmerge hatibû şandin, wî spasiya xwe bi gotina, "Fedakariya we bingeha Germiyanê ye" anî ziman. Her wiha, wî rêberî li ser awayê rast ê birêvebirina cenazeyan kir û tekez kir ku tevî xiyaneta wan, ev kes hîn jî Kurd in û divê wekî dijmin neyên dîtin. Piştre, wan alîkariya gundiyên herêmî wergirt ji bo alîkariya dîtin û veşartina cenazeyan li gorî prensîbên Îslamê.
Di dema proseya dîtina cenazeyan de, niştecihekî gundê Zerdeyê rastî cenazeyê birayê xwe û biraziyê xwe di nav miriyan de hat. Tevî vê dîtina trajîk, zilam xuya bû ku tijî bextewarî ye. Fermandarê Hêzên Pêşmerge, ku ji vê reaksiyonê matmayî mabû, sedema şahiya wî ya li hemberî vê windahiyê pirsî. Zilam şirove kir ku xiyaneta birayê wî û biraziyê wî di nav civaka Kurdî de şermezarî ji bo wî aniye, û niha bi veşartina wan, ew bar dê were rakirin. Ev bûyer hesteke kûr a welatparêziyê ya ku ji aliyê gundiyekî asayî û nexwendewar ve dihat hîskirin nîşan da, dema ku wî cenazeyên xizmên xwe yên ku piştî bi tawanbariya xiyanetê hatibûn mehkûmkirin jiyana xwe ji dest dabûn, wergirtin.
Girîng e were zanîn ku ji 29ê Hezîrana 1966an heta derbeya Baasiyan di 17 û 30ê Tîrmeha 1968an de, endamên berê yên Ofîsa Siyasî di nav hikûmetê de cih girtibûn. Her wiha, wan bi hikûmetê re hevkariyê kirin ji bo tepeserkirina Şoreşa Eylûlê, ku bû sedema windakirina gelek jiyanan. Wekî din, peymana ku di 29ê de hatibû îmzekirin, hat paşguhkirin.
Di 10ê Mijdara 1968an de, rejîma Baasê êrîşek li ser axên ku di bin kontrola şoreşê de bûn dest pê kir, bi karîna hemû çavkaniyên leşkerî yên berdest û artêşeke mezin. Bi hevkariya artêşa Îraqê, hêzên ku bi baskê Ofîsa Siyasî ya kevin re hevalbend bûn, ku ji nêzîkî 4,000 heta 5,000 şervanan pêk dihat, li cihên cuda yên wekî Geliyê Cafayetî, Siwêl, Şarbajêr, Sarochk, Helebce, Biyare, Tewêlê, Dukan, Betwên, Pîşder û Ranyayê rûbirûyê Pêşmerge bûn. Desthilatdarên Baasî ji berê zêdetir azadiya çalakiyê dan vê komê, ku ev yek hişt ku ew roleke girîng di tepeserkirina şoreşê û hilweşandina berxwedana Kurdî de bilîzin.
Çavkanî:
1- مسعود بارزانی، بارزانی و بزوتنەوەى ڕزگاریخوازی کورد، بەرگی سێیەم، بەشی یەکەم، شۆڕسی ئەیلوول 1961-1975، چاپخانەى وەزارەتى ڕۆشنبیرى، چ: یەکەم، هەولێر، 2004.
2- Arî Kerîm, Çend lapereyekî zindû le şoreşa Îlonêda, Çapxaney Xebat, Dihok, 1999.
3- Karwan Cewher Mihemed, Îdrîs Barzanî 1944- 1987 jiyan û rola siyasî û serbazî le bizûtnewey rizgarîxwazî Kurdda, Çapxaney Hêvî, Hewlêr, 2019.
4- Îbrahîm Celal, Başûrî Kurdistan û şoreşa Îlonê binyadnan û heltekanin 1961- 1975, çapî çwarem, 2021.
5- Hawkar Kerîm Heme Şerîf, Şoreşa Îlonê, Çapxaney Zankoy Selahedîn, çapî yekem, Hewlêr, 2012.