ژیاننامە

فەرەنسۆ تۆما کەنۆ هەریری لە ساڵی ١٩٣٧ لە شارۆچکەی هەریر، قەزای شەقڵاوە، پارێزگای هەولێر، لە خێزانێکی کریستیانی ئاشووری، کریستیانی ئۆرسۆدۆکسی ڕۆژهەڵاتی لەدایکبووە، خوێندنی سەرەتایی لە هەریر و ناوەندی لە شارۆچکەی شەقڵاوە تەواو کردووە، لە ساڵی ١٩٦٠ لە هەولێر پەیمانگای مامۆستایانی تەواو کردووە، هاوسەرگیری کردووە و چوار کوڕ و کچێکی هەبووە، لە ساڵی ١٩٦٠-١٩٦١ لە دەڤەری بێڵێ و بارزانی مامۆستای وەرزش بووە، یاریزان و وەرزشوانێکی باش بووە، لە ساڵانی ١٩٥٣-١٩٥٥ بەشداری پێشبڕکێی ڕاکردنی قوتابخانەکانی کردووە و نوێنەرایەتی پارێزگای هەولێری لە شاری بەغدا کردووە.

لە ساڵی ١٩٥٣ لەگەڵ قوتابیانی ئامادەیی کوڕانی هەولێر بەشداری پێشوازی لە فەیسەڵی یەکەم، شای عێراقی یەکەم کردووە، لە ساڵی ١٩٥٦ دەبێتە ئەندامی تیمی تۆپی پێی بروسک (هەولێر)، لە ٧ی کانوونی یەکەمی ساڵی ١٩٥٧ لە هەولێر بەشداری شانۆگەری شەهرزاد دەکات کە داهاتەکەی بۆ زیانلێکەوتووانی لافاوەکەی سلێمانی تەرخانکرابوو، لە ٧ی تشرینی یەکەمی ١٩٥٨ بۆ پێشوازیکردن لە مستەفا بارزانی (١٩٠٣-١٩٧٩) کە لە یەکێتی سۆڤیەت گەڕابووەوە سەردانی شاری بەغدا کرد، لە ساڵی ١٩٥٩ لە تیمی بروسکی هەولێر یاری دەکرد، لە ٥ی حوزەیرانی ١٩٥٩ لە هەولێر بۆ هەڵبژاردنی کۆمیتەی پاراستنی کۆماری عێراق و نوێنەرایەتی یەکێتی قوتابیانی گشتی عێراقی سەر بە حزبی کۆمۆنیستی عێراق دەستەی بەڕێوەبەری نوێ هەڵبژێردرا.

لە ساڵی ١٩٧٥، دوای تێکچوونی شۆڕشی ئەیلوول، کۆچی بۆ ڕوژهه‌لاتی کوردستان کرد و لە پارێزگای ورمێ نیشتەجێ بوو، دواتر چوو بۆ کەرەج و لەوێ نیشتەجێ بوو، لە ساڵی ١٩٩١ دوای ڕاپەڕینی کوردستان گەڕایەوە باشووری کوردستان، ئەرک و بەرپرسیارێتی زۆری هەبوو و لە گەشەپێدانی شاری هەولێردا ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو. زمانەکانی کوردی، عەرەبی، سریانی و فارسی بە باشی دەزانی.

خەباتنامە

فەرەنسۆ تۆما هەریری، یەکەم وێستگەی سیاسی ئەو ئەندامێتی حزبی کۆمۆنیستی عێراق و بەرپرسی کۆمیتەی ناوچەی ڕواندزی ئەو حزبە بوو، لە ساڵی ١٩٦١ بەرپرسی لقی هەولێری یەکێتی گشتی قوتابیانی حزبی کۆمۆنیستی عێراق بوو، بەڵام لە ساڵی ١٩٦٣، بەهۆی ئەوەی لە کەسایەتی مستەفا بارزانی کاریگەر بوو، پەیوەندی بە حزب دیموکراتی کوردستان (PDK) کرد، لە هەمان کاتدا پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمه‌رگه‌ی شۆڕشی ئەیلوول کرد، لە ساڵی ١٩٦٣ بەرپرسی چاودێری پێشمه‌رگه و کاروباری کۆمەڵایەتی لە دەڤەری باڵەکایەتی پارێزگای هەولێر بوو، لە ساڵی ١٩٦٤ وەک بەرپرسی ئاسایشی شارۆچکەی گەڵاڵە سەر بە پارێزگای هەولێر دەستنیشانکرا، لە ساڵی ١٩٦٥ جێگری فەرماندەی هێزی باڵەک لە سوپای دووەم بوو، لە ساڵی ١٩٦٦ لە پارێزگای هەولێر لە شەڕی زۆزکدا بەرپرسی پشتیوانی هێزی پێشمه‌رگه‌ بوو، لە ساڵی ١٩٦٦ بە چاودێری عەلی قاسم کە بە ناوی عەلی شنگالی ناسراوە، شوێنی بەڕێوەچوونی کۆنگرەی حەوتەمی حزب دیموکراتی کوردستان (PDK) لە شارۆچکەی گەڵاڵە ئامادە دەکرد، لە ساڵی ١٩٦٧ یەکێک بوو لە دامەزرێنەرانی ئاژانسی پاراستن، لە ساڵی ١٩٦٧، لە نزیک شارۆچکەی ڕواندزی پارێزگای هەولێر، لەگەڵ مستەفا بارزانی پێشوازییان لە دکتۆر عەبدولڕەحمان بەزاز (١٩١٤-١٩٧٣)، سەرۆک وەزیرانی عێراق کرد، کە بۆ دانوستان سەردانی کوردستانی کردبوو، لە ساڵی ١٩٦٨ لە بەشی زمانی ئاشووری دەنگی کوردستان دەبێتە نووسەر و بێژەر، لە ساڵی ١٩٧٠ دەبێتە بەرپرسی کۆمیتەی ناوچەی باڵەکایەتی کۆمیتەی لقی دووی حزب دیموکراتی کوردستان (PDK)، لە ١٥ی تەمموزی ١٩٧٠ لە گوندی ناودەشت لە پارێزگای هەولێر بەشداری ڕێوڕەسمی کردنەوەی شەشەمین کۆنگرەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان بوو، لە ساڵی ١٩٧٠ وەک دادوەری تۆپی پێ بەشداری پێشبڕکێی نێوان تیمی مکتب سیاسی و قوتابیانی گەڵاڵە لە یاریگای ناودەشت کرد، لە ١ی تەمموزی ١٩٧٠ بە فەرمانی ئەنجومەنی سەرکردایەتی شۆڕش وەک یەکەم قایمقامی چۆمان (هەولێر) دەستنیشانکرا، لە ١٥ی تەمموزی ١٩٧٠ وەک میوان بەشداری شەشەمین کۆنگرەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان لە گوندی ناودەشت بوو، لە سەرەتای ساڵی ١٩٧١ وەک قایمقامی چۆمان کار دەکات و لەلایەن وەزیری دادەوە وەک دادوەری تاوانی پلە دوو دەستنیشانکراوە، لە ساڵی ١٩٧٤ وەک ئەندامی کۆمیتەی لقی حەوتی حزب دیموکراتی کوردستان (PDK) دەستنیشانکرا.

لە ئاداری ساڵی ١٩٧٥ بۆ هاندانی پەنابەران لە کەمپی زێوەی ڕوژهه‌لاتی کوردستان سەردانی کردوون و لەگەڵیان دواوە، لە نیسانی ١٩٧٥ لەلایەن هەڤاڵ مەسعود بارزانی بۆ ئامادەکاری شۆڕشی گوڵان هێرشی کرایە سەر، لە نیوەی ساڵی ١٩٧٧دا بە سەرپەرشتی ئیدریس بارزانی (١٩٤٤-١٩٨٧) بەشداری لە کۆبوونەوەیەکی گەورەدا لە کەرەج کرد بۆ یارمەتیدانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان و چاودێریکردنی پەنابەرانی باشووری کوردستان لە شاینشینی ئێران. شوێنی حەشاردانی برینداران و ماڵەکەی شوێنی دیدار و حەشاردانی برینداران بوو، لە ساڵی ١٩٧٧دا ماڵەکەی لە شاری کەرەجی ئێران شوێنی کۆبوونەوەی ئەو کەسانە بوو کە تێکەڵ بە هێزی پێشمه‌رگه‌کانی سەرکردایەتی کاتی پارتی دیموکراتی کوردستان بوون یان لە ناوچە ڕزگارکراوەکانی باشووری کوردستان دەگەڕانەوە و پەیوەندییان لەگەڵ ئیدریس بارزانی دادەنا، لە ساڵی ١٩٧٩دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی نۆیەمەوە وەک ئەندامی یەدەگی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٨٤دا وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان بەرزکرایەوە، لە ساڵی ١٩٨٤دا ئەندامی کۆمیتەی چاودێری پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ سنوورەکانی کۆمیتەی لقی سێ و کۆمیتەی لقی چوار بوو، لە ٣٠ی تشرینی دووەمی ١٩٨٥ تا ٤ی نیسانی ١٩٨٦ مامۆستای وانەکانی حیزبە سیاسییەکان بوو لە خولی هەشتەمی پەیمانگەی کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە گوندی ڕاژانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، لە کۆتایی ساڵی ١٩٨٥ تا کۆتایی ساڵی ١٩٨٦ لە ستافی ٢٠ی کۆمیتەی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ یەکەمجار وەک بەرپرسی کۆمیتەی لق دەستنیشانکرا، لە ساڵی ١٩٨٦دا سەرنووسەری گۆڤاری سەفین بوو کە ئۆرگانی کۆمیتەی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، لە ساڵی ١٩٨٨دا ئەندامی مەكته‌بی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان بوو، لە ساڵی ١٩٨٨دا وەک ئەندامی ئۆفیسی بەڕێوەبەری بەرەی کوردستان هەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٨٨دا بەشداری لە داستانی خواکوڕک لە پارێزگای هەولێر دژی سوپای عێراق کرد، لە ١٣ی کانوونی دووەمی ١٩٩٠دا وەک بەرپرسی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەرەی کوردستان دەستنیشانکرا، لە ٨ تا ١٠ی ئاداری ١٩٩٠ بەشداری لە کۆبوونەوەیەکی بەرفراوانی بەرەی کوردستان کرد.

لە ساڵی ١٩٩١دا لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی لە سەرھەڵدانی باشورە کوردستان بەشداری کرد، لە ساڵی ١٩٩١دا بەشداری لە ئۆپەراسیۆنی ئازادکردنی کەرکووک کرد، لە ساڵی ١٩٩١دا بەرپرسی مەکتەبی ناوەندی پەیوەندییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، لە ١٦ی کانوونی یەکەمی ١٩٩١ تا ١٨ی شوباتی ١٩٩٢ مامۆستای وانەکانی بارودۆخی سیاسی کوردستان و عێراق بوو لە خولی نۆیەمی پەیمانگەی کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە شارۆچکەی پیرمام لە پارێزگای هەولێر، لە ١٩ی ئاداردا بەشداری لە کۆبوونەوەی بەرەی کوردستان کرد بۆ دیاریکردنی ڕۆژی هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان و بارودۆخی ئابووری و ئەمنیی باشووری کوردستان، لە سەرەتای ساڵی ١٩٩٢دا نوێنەرایەتی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە کۆبوونەوەی بەرەی کوردستان کرد بۆ پێکهێنانی کۆمیتەی باڵای چاودێری هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان، لە ٢٣ تا ٢٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٢ لەلایەن بەرەی کوردستانەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ١٥ کەسی بۆ نووسینی پڕۆژەیاسای ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان دەستنیشانکرا، لە ٤ی حوزەیرانی ١٩٩٢دا لەسەر لیستی پارتی دیموکراتی کوردستان بوو بە ئەندامی ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان، لە ساڵی ١٩٩٢دا بوو بە سەرۆکی فراکسیۆنی زەرد (پارتی دیموکراتی کوردستان) لە ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستان، لە ساڵی ١٩٩٣دا لەلایەن دەستەی بەڕێوەبەری یانەی وەرزشی هەولێرەوە وەک سەرۆکی فەخری یانەکە هەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٩٣دا وەک خاوەنی ڕۆژنامەی گوڵان مۆڵەتی فەرمی لە وەزارەتی ڕۆشنبیری حکومەتی هەرێمی کوردستان وەرگرت، لە تەممووزی ١٩٩٣دا وەک سەرۆکی کۆمیتەی پێشوازی کۆنگرەی یازدەیەم-یەکگرتووی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشانکرا، لە ساڵی ١٩٩٣دا ئەندامی کۆمیتەی ئامادەکاری کۆنگرەی یازدەیەم بوو لە شاری هەولێر، لە ساڵی ١٩٩٣دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی یازدەیەمەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان-یەکگرتوو هەڵبژێردرا، لە ساڵی ١٩٩٤دا مامۆستای وانە گشتییەکان بوو لە خولی خێرای پێشکەوتوو لە پەیمانگەی کادیرانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە شارۆچکەی پیرمام، لە ساڵی ١٩٩٤دا وەک بەرپرسی کۆمیتەی لقی دووی پارتی دیموکراتی کوردستان-یەکگرتوو دەستنیشانکرا، لە ١٩ی تەممووزی ١٩٩٤دا لەلایەن هێزەکانی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستانەوە لە شاوێسی پارێزگای هەولێر تەقەی لێکرا و ڕزگاری بوو، لە ١٦ی ئابی ١٩٩٦دا بەهۆی خزمەتەکانی لە شۆڕشی ئەیلوول, شۆڕشی گوڵان و سەرھەڵدانی باشورە کوردستان لە یۆبیلی زێڕینی پارتیدا لەلایەن سەرۆک مەسعود بارزانی بە میدالیای بارزانی نەمر خەڵاتکرا، ساڵی ١٩٩٦ لە کابینەی سێیەمی حکومەتی هەرێمی کوردستان وەک وەزیری هەرێم دەستنیشانکرا، لە ١ی تشرینی یەکەمی ١٩٩٦ تا ١٨ی شوباتی ٢٠٠١ پارێزگاری هەولێر بوو، لە کاتی پارێزگاری هەولێردا زۆر کاری گرنگی ئەنجامدا، بەتایبەتی دروستکردنی یاریگەی نێودەوڵەتی هەولێر (شەهید فەرەنسۆ هەریری)، کۆشکی هونەر و ئۆرکێسترای کوردستان بە هاوکاری و پشتیوانی ئەو دروستکرا، هەروەها زۆر کار و پڕۆژەی دیکەی شارستانی ئەنجامدا. لە پێشخستنی کەرتی وەرزش لە هەرێمی کوردستان ڕۆڵێکی بەرچاوی هەبوو و پشتیوانی و هاندانی وەرزشوانان و لاوانی کرد، بۆ بەدەستهێنانی مافەکانیان. لە زۆر پڕۆژە و چالاکی بۆ جوانکردن و نوێکردنەوەی شاری هەولێر بەشدار بوو و وەک پشتیوانێکی بەهێزی پڕۆژەکانی پەروەردە، تەندروستی و وەرزشی لە هەولێر دەژمێردرا.

لە ١٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٩٦دا لە کابینەی سێیەمدا وەزیری هەرێم بوو، ڕۆژی یەکشەممە ٢٣ی شوباتی ١٩٩٧، لە کردەوەیەکی تیرۆریستی ڕزگاری بوو، لە ٢٦ی تەممووزی ١٩٩٧دا بەشداری لە یەکەمین کۆنگرەی کۆمەڵەی کوردانی فەیلی لە هەولێر بە چاودێری سەرۆک مەسعود بارزانی کرد، لە ساڵی ١٩٩٨دا خاوەنی گۆڤاری هەولێر بوو، لە ساڵی ١٩٩٩دا لەلایەن نوێنەرانی کۆنگرەی ١٢یەمەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا، ڕۆژی دووشەممە، ٢٤ی کانوونی دووەمی ٢٠٠٠، لە ستافی ٢٨ی کۆمیتەی لقی دووی هەولێر بۆ جاری دووەم وەک بەرپرسی کۆمیتەی لق دەستنیشانکرا، لە ١٤ی ئاداری ٢٠٠٠دا لەلایەن ئەنجومەنی نیشتمانی کوردستانەوە وەک ئەندامی کۆمیتەی کورتخایەن (چوون) بۆ زیندووکردنەوەی ساڵیادی لەدایکبوونی ڕێبەری گەلی کورد بارزانی نەمر دەستنیشانکرا.

فەرەنسۆ تۆما هەریری لە ١٨ی شوباتی ٢٠٠١ لە کاتی چوون بۆ سەر کار لەسەر شەقامی ٦٠ مەتری هەولێر لەلایەن گروپێکی بزووتنەوەی یەکبوونی ئیسلامییەوە تیرۆر کرا، دوای دوو ڕۆژ لە شەهیدبوونی، لە ڕۆژی ٢٠ی شوباتی ٢٠٠١، بە ئامادەبوونی سەرۆک مەسعود بارزانی و زیاتر لە نیو ملیۆن کەس لە شوێنی لەدایکبوونی خۆی لە شارۆچکەی هەریر بە خاک سپێردرا.

لە بەرهەمەکانی:

  1. پەکەکە بۆچی ئەم کارە دەکات؟ - (چاپی یەکەم - ٢٠٠٠، (چاپی دووەم - ٢٠١٨).

  2. بۆ ئەوەی مێژوو بە هەڵە نەنوسرێتەوە - ١٩٩٥، ساڵی ١٩٩٦، چاپی عەرەبی بە ناوی (بۆ ئەوەی مێژوو بە هەڵە نەنوسرێتەوە) دەرچوو.

سەرچاوەکان:

  1. ئەرشیفی کۆمیتەی ئینسایکلۆپیدیای حزب دیموکراتی کوردستان.

  2. ئامادەکاری ئەنوەر عەبدوڵڵا، ٢٩ی ئەیلوولی ١٩٧١، بارزانی نەمر لە پیلانی دوژمنان گەورەتر بوو، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حزب دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو، ژمارە ٢٩٣٤، هەولێر، چوارشەممە، ٢٩.٠٩.١٩٩٩، ل ٢.

  3. سەبارەت بە هەوڵی تیرۆرکردنی بەڕێز فەرەنسۆ هەریری، ڕۆژنامەی خەبات، بڵاوکراوەی حزب دیموکراتی کوردستان، ژمارە ٨١٦، هەولێر، هەینی، ٢٨.٠٢.١٩٩٧، ل ٢.

  4. کۆنگرە ئەنجامی هەڵبژاردنەکانی کۆمیتەی ناوەندی حزبی ئێمە ڕادەگەیەنێت، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حزب دیموکراتی کوردستان - یەکگرتوو، ژمارە ١٧٢٩، هەولێر، هەینی، ٢٧.٠٨.١٩٩٣، ل ١.

  5. شێرزاد، چالاکییەکانی کۆمیتەکانی کۆنگرەی حزبی ئێمە، ڕۆژنامەی برایەتی، ئۆرگانی حزب دیموکراتی کوردستان، ژمارە ١٦٩١، هەولێر، دووشەممە، ١٢.٠٧.١٩٩٣، ل ٤.

  6. حەمید گەوهەری، مەدالیای بارزانی، بەرزترین خەڵات، کتێبی ٢، چاپی دووەم، (هەولێر - دەزگای خێرخوازیی بارزانی - ٢٠١٩)، ل. ٣٢-٣٧.

  7. هۆشیار نوری لەک، ناودارانی کورد لە ڕیزێکدا، (هەولێر - چاپخانەی چارچرا - ٢٠١٠)، ل ٢٤.

  8. کینێر عەبدوڵڵا، بەشداری سیاسی ژنان لە باشووری کوردستان، (سلێمانی - ٢٠١٦)، ل. ٧٤، ٨١.

  9. فەرەنسۆ هەریری، پەکەکە بۆچی ئەم کارە دەکات؟، چاپی ٢، (هەولێر - چاپخانەی ڕۆخانا - ٢٠١٨)، ل ١، ١٠٥.

  10. عەلی شنگالی، کێشەی کورد و حزبی بەعسی عەرەبی سۆسیالیست، بەشی سێیەم، (دهۆک - چاپخانەی خانی - ٢٠١٢ زایینی)، ل ٣٦٢، ٣٧١.

  11. بۆ ئاشتی و یەکێتی نەتەوەیی، بۆ جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەی ئازار، بەشی دەیەم، ڕۆژنامەی ئەلتەئخی، چاپخانە و بڵاوکراوەی ئەلتەئخی، ژمارە ١١٩٠، شاری به‌غدا، چاپخانەی تایمز، یەکشەممە، ١٩.١١.١٩٧٢، ل ٨.

  12. سەفەر جاجۆکی، یادی شەهید فەرەنسۆ هەریری، ڕۆژنامەی خەبات ژمارە (٤٥٠٦)، ١٨/٢/٢٠١٤.