عەلی حەمدی مووسا عەباس، ناسراو بە عەلی بەدۆهی، لە ساڵی ١٩١٨ لە پارێزگای دهۆک لەدایکبووە. لە ساڵی ١٩٤٠ دەستی بە کارکردن کردووە لە فەرمانگەی تاپۆی شاری بەغدا و دواتر لە ساڵی ١٩٥٣ گواستراوەتەوە بۆ فەرمانگەی تاپۆی کفری. لە هەمان ساڵدا وەک بەڕێوەبەری تاپۆی کفری لە پارێزگای کەرکووک دەستنیشانکراوە. بەداخەوە، لە ساڵی ١٩٦٦ لە دۆخێکی هەژاریدا کۆچی دوایی کردووە. ئەو شارەزایی باشی لە هەردوو زمانی کوردی و عەرەبیدا هەبووە.
مێژووی خەباتعەلی حەمدی مووسا عەباس بەشدارییەکی بەرچاوی لە گۆڤاری هاواری کوردی هەبووە کە لە دیمەشق بڵاودەکرایەوە. لە ساڵی ١٩٣٩ بوو بە ئەندامی حزبی هیوای کوردی. لە کاتی بزووتنەوەی ڕەشید عەلی گەیلانی لە ساڵی ١٩٤١، پشتیوانی لێکرد و دواتر بەهۆی شکستەکەیەوە بۆ ماوەی ساڵێک زیندانی کرا. لە ساڵی ١٩٤٤ سەرۆکایەتی لێژنە ناوچەی بەغدای حزبی هیوای کوردی گرتە ئەستۆ. لە ئابی هەمان ساڵدا، هەوڵیدا نوریەدین زازا، چالاکوانی دیاری کورد، لە زیندانی بەغدا ئازاد بکات. لە ساڵی ١٩٤٥ نوێنەرایەتی یەکەم کۆنگرەی نهێنی حزبی ڕزگاری کوردی کرد کە بە نهێنی لە خانەنشینەکەی خۆی لە بەغدا بەڕێوەچوو. هەروەها، ئاسانکاری بۆ بڵاوکردنەوەی نهێنی ڕۆژنامەی ڕزگاری، زمانحاڵی حزبی ڕزگاری کوردی، لە ماڵەکەی خۆی کرد. لە ساڵی ١٩٤٥ وەک کادرێک لە حزبی ڕزگاری کوردی کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٤٦ وەک نوێنەر بەشداری لە دووەم کۆنگرەی حزبی ڕزگاری کوردی لە بەغدا کرد، بە مەبەستی هەڵوەشاندنەوەی حزبەکە و یەکگرتنی لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستان. دواتر لە ساڵی ١٩٤٦ پەیوەندی بە پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کرد و وەک نوێنەر بەشداری لە یەکەم کۆنگرەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا کرد. لە ساڵی ١٩٤٦ تا ١٩٤٩ وەک بەرپرسی لێژنە ناوچەی بەغدای پارتی دیموکراتی کوردستان کاری کردووە. لە ساڵی ١٩٥١ وەک نوێنەر بەشداری لە دووەم کۆنگرەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا کرد. لە ساڵی ١٩٥١ تا ١٩٥٢ بەرپرسیارێتی چاپخانەی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە کەرکووک گرتە ئەستۆ، کە بە نهێنی لەناو خانەنشینەکەی خۆی بوو. لە ساڵی ١٩٥٣ بوو بە یەکەم بەرپرسی لێژنەی ناوچەی کفری لەناو لقی سێیەمی پارتی دیموکراتی کوردستان. لە هەمان ساڵدا لە کۆنگرەی سێیەمی پارتی دیموکراتی کوردستاندا بە ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان هەڵبژێردرا. هەروەها سەرپەرشتی چالاکییە ڕێکخراوەییەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە کفری، خانەقین، خورماتوو، جەلەولا و کەلار لە سنووری پارێزگاکانی کەرکووک و دیالە کردووە. لە ساڵی ١٩٥٩ وەک نوێنەر بەشداری لە چوارەم کۆنگرەی پارتی دیموکراتی کوردستان لە بەغدا کرد. لە ساڵی ١٩٦٠ وەک نوێنەر بۆ پێنجەم کۆنگرە لە کفری هەڵبژێردرا. لە ٨ی کانوونی یەکەمی ١٩٦٠، پێگەی خۆی وەک ئەندامی کۆمیتەی ناوەندی پارتی دیموکراتی کوردستان مسۆگەر کرد. لە هەمان ساڵدا بەرپرسیارێتی لێژنە ناوچەی کفری پارتی دیموکراتی کوردستانی گرتە ئەستۆ. لە سەرەتای ساڵی ١٩٦٠ لە کفرییەوە گواسترایەوە بۆ گوندی شەترە لە پارێزگای ناسرییە لە باشووری عراق. لەگەڵ دەستپێکردنی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی ١٩٦١، وەک بەرپرسی لقی یەکەمی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشانکرا. لە هەمان ساڵدا ڕۆڵی هەبوو لە ڕێکخستنی نهێنی حزب لە هەولێر. سەرەڕای فەرمانی گواستنەوە بۆ شارۆچکەی شەترە لە پارێزگای ناسرییە، فەرمانەکەی ڕەتکردەوە و دواتر لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا. بەڵام بە هاوکاری ڕێکخستنەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان، توانی لە زیندان هەڵبێت و پەنا بۆ ناوچە ئازادکراوەکان ببات. لە ساڵی ١٩٦١ پەیوەندی بە ڕیزەکانی هێزی پێشمه‌رگه کرد و بەشدارییەکی چالاکانەی لە کۆبوونەوەیەکی گرنگی ئاودالان کرد، کە تێیدا دەنگی بە بەرگری و شۆڕش دا. لە ساڵی ١٩٦٣ وەک بەرپرسی لقی چوارەمی پارتی دیموکراتی کوردستان دەستنیشانکرا. لە ١٤ی شوباتی ١٩٦٤ نوێنەرایەتی پارتی دیموکراتی کوردستانی لە چوارەم کۆنگرەی یەکێتی قوتابیانی کوردستان کرد، و ئەرکی سەرپەرشتیاری گرتە ئەستۆ و بە ناوی خوازراوی مەردان کاری دەکرد. لە ساڵی ١٩٦٤ جارێکی دیکە پەیوەندی بە هێزی پێشمه‌رگه کردەوە. بەڵام پشتیوانییەکەی بۆ بڕیارەکانی کۆبوونەوەی فراوانی ماوەت لە کۆنگرەی شەشەمدا بووە هۆی دەرکردنی لە ڕیزەکانی پارتی دیموکراتی کوردستان لە هەمان ساڵدا. دواتر لە گوندی کانی ماسی لە پارێزگای سلێمانی، لەلایەن هێزی پێشمه‌رگه دەستگیرکرا بە تۆمەتی هاوکاریکردنی لیوا عەزیز عەبدوڵڵا عەبدولقادر (١٩١٩-١٩٩٩)، ناسراو بە دکتۆر عەزیز شەمزینی، و پشتیوانیکردنی باڵی مكتب سیاسی. لە ئەنجامدا، ڕێگەی لێگیرا پەیوەندی لەگەڵ نەیارانی شۆڕشی ئەیلوول بکات.
سەرچاوەکان:
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره ٥٤-AJ، مێژووی لێژنه‌ی لقی یه‌كی پارتی دیموکراتی کوردستان، ل ٤.
-
مه‌هدی محه‌مه‌د قادر، پێشهاته سیاسییه‌كانی كوردستانی عێراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلێمانی ـ سه‌نته‌ری لێكۆڵینه‌وه‌ی ستراتیجیی كوردستان ـ ٢٠٠٥ز)، ل ل ١٠٣، ١٢٨، ١٣٢.
-
عه‌بدوڕه‌حمان شه‌ڕه‌فكه‌ندی، چێشتی مجێور، (پاریس ـ ١٩٩٧ز)، ل ٤٤٤.
-
جه‌مال نه‌به‌ز، بیره‌وه‌ریینامه‌ی ئه‌و رۆژانه‌ی جاره‌كی دیی ناگه‌ڕێنه‌وه، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی شڤان ـ ٢٠١٧ز)، ل ل ٢١٥ ـ ٢١٦.
-
جه‌مال بابان، سلێمانی شاره گه‌شاوه‌كه‌م، به‌رگی سێیه‌م، چاپی دووه‌م، (هه‌ولێر ـ ده‌زگای چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی ئاراس ـ چاپخانه‌ی ئاراس ـ ٢٠١٢ز)، ل، ل ٣٣٢.
-
عبدالكریم فندي، اتحاد طلبة كوردستان فصیل ثوري منظم وظهیر قوي للثورة الكوردیة، مجلة گولان العربي، مؤسسة گولان الأعلامیة، العدد ٢٢، أربیل، مطبعة وزارة الثقافة، ٢٥ آذار ١٩٩٨م، ص ٥٣.
-
مام جه‌لال، برایم ئه‌حمه‌د سه‌ركرده‌یه‌كی بلیمه‌ت و ژیری سه‌رده‌مێكی نوێی كوردایه‌تی، گۆڤاری خاك، ژماره ٥٨، ساڵی پێنجه‌م، سلێمانی، چاپخانه‌ی ئۆفسێتی دلێر، ١٠ نیسانی ٢٠٠٢ز، ل ٧.
-
عبدالفتاح علي بوتاني، محمد عبدالقادر علي الآمیدي ١٩٢٣ ـ ١٩٩٢، مجلة دهوك، رئاسة بلدیة دهوك، العدد ٢١، دهوك، مطبعة هاوار، تشرین الأول ٢٠٠٣م، ص ١١٦.
-
سدیق ساڵح، سه‌رپۆتێكی ژیاننامه‌ی هه‌مزه عه‌بدوڵڵا، ڕۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ، ئۆرگانی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان، پاشكۆی یادگار، ژماره ٨٠٧٢، ساڵی بیست و نۆیه‌م، سلێمانی، پێنجشه‌مه، ٣٠ كانونی دووه‌می ٢٠٢٠ز، ل ٣.
-
ئـ.د.ئـ، فایلی ژماره٣٣-FB، ده‌قی چاوپێكه‌وتن له‌گه‌ڵ حه‌مدی ئه‌حمه‌د حه‌مدی له‌لایه‌ن فوئاد ڕه‌وه‌ند، دهۆك، ٢٠ حوزه‌یرانی ٢٠١٧ز، ل ل ١ ـ ٥.
-
ئاماده‌كردنی : سه‌ڵاح ڕەشید، مام جه‌لال دیداری ته‌مه‌ن له لاوێتیه‌وه بۆ كۆشكی كۆماری، به‌شی یه‌كه‌م، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠١٧ز)، ل ٤١.
-
ئاماده‌كردنی : لوتفیه ئیبراهیم ساڵح، هه‌ندێك له بیره‌وه‌رییه‌كانی به‌هییه مه‌عروف به‌رزنجی، (سلێمانی ـ به‌ڕێوه‌به‌رێتیی گشتیی چاپ و بڵاوكردنه‌وه ـ چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی ڕۆشنبیری ـ ٢٠٠٢ز)، ل ١٥٧.
-
ابو ریبوار، من الذي أغتال الشهید المناضل علي حمدي بیدوهي، صحیفة الاتحاد، الصحیفة المركزیة للاتحاد الوطني الكردستاني، العدد ٢١٣، السنة الخامسة، السلیمانیة، السبت، ١٢ نیسان ١٩٩٧م، ص ٥.
-
اعداد : ممتاز الحیدري، مختارات من مذكرات صالح الحیدري، الطبعة الثانیة، (السلیمانیة ـ مطبعة رنج ـ ٢٠٠٤م)، ص ٢٧.
-
ب. هه‌وراز، كورته لێكۆڵینه‌وه‌یه‌ك له‌مه‌ڕ دامه‌زراندن و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی حزبی شۆڕش و ڕزگاری له كوردستانی باشوور، (بێ شوێن ـ ئایاری ١٩٩٣ز)، ل ١٩.
-
روژین چلبی منیر، زاخۆ ١٤ی تیرمه‌ها ١٩٥٨ ـ ٦ی ئادارا ١٩٧٥، (بێ شوێن ـ سه‌نته‌رێ زاخۆ بۆ ڤه‌كۆلینێن كوردی ـ ٢٠١٨ز)، ل ٢٢٦.
-
محمد سهل طقوش، تاریخ الأكراد ٦٣٧ ـ ٢٠١٥، ( بیروت ـ دار النفائس للطباعة والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٥م)، ص ٢٠٤.
-
حبیب محمد كریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوك ـ مطبعة خه‌بات ـ ١٩٩٨م)، ص ص ٥٠، ٦٨.
-
سوء قصد به ملا مصطفی بارزانی، روزنامه اطلاعات، شماره ١١٩٢٨، تهران، پنجشنبه، ١٩ اسفند ١٣٤٤ ھ . ش، ص ٤.
-
حه‌مه‌ی فه‌ره‌ج هه‌ڵه‌بجه‌یی، له شنروێ وه بۆ ستكهۆڵم، چاپی سێیه‌م، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠١٥ز)، ل ١٥٢.
-
خنده عبدالمجید، السیدة ثریا محمد تروي ذكریاتها النضالیة لصحیفة الاتحاد، جریدة الاتحاد، لسان حال الاتحاد الوطني الكوردستاني، العدد ٤٩٥، السلیمانیة، الجمعة، ١٨ تشرین الأول ٢٠٠٢م، ص ١٦.
-
خه‌ڵه‌ف غه‌فور، ده‌فری زێڕین، به‌رگی یه‌كه‌م، (كه‌ركوك ـ كۆمه‌ڵه‌ی ڕوناكبیری و كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ركوك ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠١١ز)، ل ٤٤.
-
سید هاشم سید احمد، ذكریات عن مؤتمر الحزب الدیمقراطي الكوردستاني الموحد عام ١٩٦٠، جریدة الاتحاد، لسان حال الاتحاد الوطني الكوردستاني، العدد ٤٨٧، السلیمانیة، السنة العاشرة، الجمعة، ٢٣ آب ٢٠٠٢م، ص ٥.
-
شه‌عبان عه‌لی شه‌عبان، هه‌ندێك زانیاری سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیه‌م، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی ڕۆژهه‌ڵات ـ ٢٠١٣ز)، ل ل ١٠٨، ١١١.
-
شیركو فتح الله عمر، الحزب الدیمقراطي الكوردستاني وحركة التحرر القومي الكوردیة في العراق ١٩٤٦ ـ ١٩٧٥، (السلیمانیة ـ وزارة الثقافة في حكومة اقلیم كوردستان ـ مطبعة رون ـ ٢٠٠٤م)، ص ١١٥.
-
صلاح الدین عبدالحمید عبدالله، مێژووی هۆزی زه‌نگنه، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی ڕه‌هه‌ند ـ ٢٠١٨ز)، ل ٧٥.
-
عبدالرزاق مطلك الفهد، الأحزاب السیاسیة في العراق ودورها في الحركة الوطنیة والقومیة ١٩٣٤ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ شركة المطبوعات للتوزیع والنشر ـ ٢٠١١م)، ص ٢٤١.
-
عبدالستار طاهر شریف، تاریخ الحزب الثوري الكردستاني، الطبعة الثانیة، (بغداد ـ منشورات الثوري ـ ١٩٧٩م)، ص ٤٦.
-
عبدالفتاح علي البوتاني، منطقة بادینان ١٩٢٥ ـ ١٩٧٠ دراسة في الوقائع والتطورات السیاسیة، الجزء الأول، (أربیل ـ الأكادیمیة الكوردیة ـ ٢٠١٧م)، ص ٤٧٨.
-
عبدالكریم فندي، اتحاد طلبة كوردستان فصیل ثوري منظم وظهیر قوي للثورة الكوردیة، مجلة گولان العربي، مؤسسة گولان الأعلامیة، العدد٢٢، أربیل، ٢٥ آذار ١٩٩٨م، ص ٥٣.
-
علی عبدالله، مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان ـ عێراق تا به‌ستنی کۆنگرەی سێیەمی، (بێ شوێن ـ ئه‌یلولی ١٩٦٨ز)، ل ٩٠.
-
عه‌بدولخالید سابیر كه‌ريم، بیری نه‌ته‌وه‌یی له په‌یڕه‌و و ئامانجه‌كانی جه‌معیه‌ت و حزبه كوردییه‌كان ١٩١٩– ١٩٤٥ لێكۆڵینه‌وه‌یه‌كی مێژوویی سیاسییه، (سلێمانی ـ به‌ڕێوه‌به‌راێتیی چاپ و بڵاوكردنه‌وه‌ی سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كه‌مال ـ ٢٠١٣ز)، ل ٣١٣.
-
ماڵپه‌ڕی لقی یه‌كی پارتی دیموكراتی كوردستان :
www.pdk ـ leqa١.com
-
مام جه‌لال، له یادی خه‌باتگێڕێكی گومناوی كوردایه‌تی له یادی میرزا فه‌ندی عه‌بدولكه‌ریم دا، ڕۆژنامه‌ی كوردستانی نوێ، ئۆرگانی یه‌كێتیی نیشتمانیی كوردستان، ژماره ٤٧٣، ساڵی دووه‌م، هه‌ولێر، پێنجشه‌مه، ٩ ئه‌یلولی ١٩٩٣ز، ل ٣.
-
محه‌مه‌د شاكه‌لی، گه‌رمیان ڕابردووی نزیك و ئاینده، (سلێمانی ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ ٢٠٠٣ز)، ل ٩٠.
-
مذكرة حزبنا الدیمقراطي الكردستاني الی سیادة الحاكم العسكري العام، جریدة خه‌بات (النضال)، لسان حال الحزب الدیمقراطي الكردستاني، العدد ٤١٢، بالسنة الثانیة، بغداد، الأحد، ٢٢ كانون الثاني ١٩٦١م، ص ٤.
-
مسعود البارزاني، البارزاني والحركة التحرریة الكردیة، المجلد الثالث، (أربیل ـ مطبعة وزارة التربیة ـ ٢٠٠٢م)، ص ١٤٤.
-
مصطفی نه‌ریمان، بیره‌وه‌ری یه‌كانی ژیانم، (به‌غدا ـ ده‌زگای ڕۆشنبیری و بڵاوكردنه‌وه‌ی كوردی ـ چاپخانه‌ی (دار الحریة للطباعة ـ ١٩٩٤ز)، ل ١٨٨.
-
مه‌حمود مه‌لا عززه‌ت، كاروانی بێ كۆتایی، (سلێمانی ـ ده‌زگای چاپ و په‌خشی سه‌رده‌م ـ ٢٠٠٠ز)، ل ٨٢.
-
نوري شاویس، من مذكراتي، (بدون مكان ـ منشورات حزب الشعب الدیمقراطي الكردستاني ـ ١٩٨٥م)، ص ص ٢٢، ٣٣، ٤٣، ٨٢.
a