عونی یوسف احمد قاسم، مشهور به عونی قاضی، در سال ١٩٠٨ در شهر اربیل به دنیا آمد. ابتدا نزد پدرش و شهباز افندی حیدری تحصیلات دینی را آغاز کرد، در سال ١٩٢١ دوره ابتدایی را در شهر اربیل به پایان رساند و برای ادامه تحصیل راهی شهر بغداد شد، در سال ١٩٣٤ دوره دبیرستان و مقدماتی را در شهر بغداد به پایان رساند، در سال ١٩٣٤ در دانشکده حقوق بغداد پذیرفته شد، در سال ١٩٣٩ مدرک کارشناسی حقوق را از دانشکده حقوق بغداد دریافت کرد، در سال ١٩٤٠ عضو کانون وکلای عراق شد و ابتدا در شهر سلیمانیه و سپس در شهر اربیل به حرفه وکالت پرداخت. در سال ١٩٤٢ قاضی شهر زاخو وابسته به استان موصل شد، در سال ١٩٤٢ به عنوان قاضی به موصل منتقل شد، در سال ١٩٤٣ به شهر بصره در جنوب عراق منتقل شد اما پیش از رسیدن به محل کارش در شهر اربیل دستگیر و به زندان موصل منتقل شد و به سه سال حبس محکوم گردید، در سال‌های (١٩٤٤ـ١٩٤٥) ترجمه مقالات وی در مجله کردی‌زبان «گلاویژ» چاپ بغداد منتشر شد، در سال ١٩٤٦ به کار وکالت پرداخت.
در سال‌های (١٩٧٤ـ١٩٧٥) آواره پادشاهی ایران شد، در سال ١٩٧٥ به کردستان جنوبی بازگشت، در ١٥ ژوئیه ١٩٨٨ در بیمارستان ابن بیطار بغداد درگذشت و در گورستان شهرداری شهر اربیل به خاک سپرده شد، در اواسط ماه ژوئیه ١٩٩٤ شورای شهر اربیل تصمیم نامگذاری یکی از خیابان‌ها و میدان‌های شهر اربیل به نام «عونی یوسف» را تصویب کرد، او به زبان‌های کردی، ترکی، عربی و انگلیسی مسلط بود.
کارنامه مبارزاتیدر سال ١٩٣٩ در تظاهرات دانشجویان شهر بغداد علیه مقامات پادشاهی عراق و پادشاهی متحده بریتانیا شرکت کرد، در ابتدای فعالیت حزب «هیوا»ی کرد عضو آن شد، در سال ١٩٤٠ به عضویت کانون وکلای عراق درآمد، در اواسط ١٩٤١ به دلیل حمایت از جنبش رشید عالی (١٨٩٣ـ١٩٦٥) مشهور به رشید گیلانی و شرکت در تظاهرات شهر اربیل به درخواست مقامات پادشاهی متحده بریتانیا توسط مقامات پادشاهی عراق زندانی شد، در سال ١٩٤٢ به دلیل فعالیت‌های کردگرایانه توسط استاندار سلیمانیه از این شهر تبعید شد.
در سال ١٩٤٢ به همراه دکتر جعفر محمد کریم مشهور به دکتر جعفر فیلی، شاخه موصل حزب هیوای کرد را تأسیس کردند، در سال ١٩٤٢ به همراه دکتر جعفر محمد کریم به دلیل فعالیت‌های کردگرایانه در زندان عماره در جنوب عراق زندانی شد، در ٢٩ سپتامبر ١٩٤٥ به دلیل حمایت از دومین قیام بارزان (١٩٤٣ـ١٩٤٥) توسط مقامات پادشاهی عراق زندانی شد، در سال ١٩٤٦ از زندان عماره در جنوب عراق آزاد شد، در سال ١٩٤٦ توسط نمایندگان کنگره به عنوان عضو کمیته مرکزی حزب دموکرات کرد ( کنگره اول حزب دموکرات کردستان ) انتخاب شد، در سال ١٩٤٦ یکی از مسئولین حزب دموکرات کرد در استان اربیل بود، برای برگزاری جشن نوروز سال ١٩٤٧ مجوز رسمی را از استاندار اربیل با نام و درخواست خود دریافت کرد، اگرچه توسط نوری سعید نخست‌وزیر دولت پادشاهی عراق با آن مخالفت شد، اما پس از دیدار و تلاش بسیار رضایت او را جلب کرد، در ٢٠ ژوئن ١٩٤٧ در روز خاکسپاری شهید خیرالله عبدالکریم (١٩١٢ـ١٩٤٧) مشهور به خیرالله گورجی‌زاده در شهر اربیل شرکت کرد، در سال ١٩٤٨ مجوز رسمی جشن نوروز شهر اربیل را از مقامات پادشاهی عراق دریافت کرد، در سال ١٩٤٨ به نمایندگی از استان اربیل در تظاهرات علیه پیمان پورتسموث در شهر بغداد شرکت کرد.
در سال ١٩٤٨ توسط عوامل حکومتی به خانه‌اش تیراندازی شد و سپس برای پایان دادن به این مشکل، عباس مامند آغای سرکپکان و سید احمد سید طاهای نهری از او حمایت کردند، در بهار سال ١٩٤٨ رهبری تظاهرات علیه حکومت در شهر اربیل را بر عهده گرفت و شعار «آزادی بارزانی‌ها» را سر داد، در ٢٤ مه ١٩٤٨ به دلیل فعالیت‌های کردگرایانه توسط مقامات پادشاهی عراق زندانی شد و در ٢٠ ژوئیه ١٩٤٨ به دادگاه سپرده شد، در پایان سال ١٩٤٩ نام او به عنوان یک رهبر حزب دموکرات کرد توسط یهودا ابراهیم صدیق عضو رهبری حزب کمونیست عراق در اعترافاتش در برابر اداره تحقیقات جنایی به عنوان یک مبارز افشا شد، در سال ١٩٤٩ در دادگاه عرفی به یک سال و نیم حبس محکوم شد و مدتی زندانی بود.
در ماه ژوئیه ١٩٥٨ همراه شیخ احمد شیخ محمد شیخ عبدالسلام (١٨٩٢ـ١٩٦٩) مشهور به شیخ احمد بارزان برای دیدار از شهر شقلاوه وابسته به استان اربیل بود، در ٢٢ نوامبر ١٩٥٨ با حکم جمهوری به عنوان قاضی در دادگاه حقوقی منصوب شد، در سال ١٩٥٨ رئیس دادگاه تجدیدنظر کرکوک بود، در ١٤ سپتامبر ١٩٥٨ به عنوان وزیر کار و امور مسکن در کابینه عبدالکریم قاسم (١٩١٤ـ١٩٦٣) منصوب شد، در ٢٧ ژوئیه ١٩٥٨ همراه با هیئت کردی به منظور تبریک به ارتش عراق که رژیم پادشاهی عراق را سرنگون کرده بود از وزارت دفاع بازدید کرد، در ١ ژوئیه ١٩٥٩ به همراه رهبر مصطفی بارزانی از مقر حزب دموکرات متحد کردستان در شهر بغداد بازدید کرد، این دیدار یک روز پس از تعلیق جناح وکیل حمزه عبدالله عمر (١٩١٥ـ ١٩٩٨) در صفوف حزب دموکرات متحد کردستان صورت گرفت، در روزهای ١٦ تا ١٧ ژوئیه ١٩٥٩ نماینده کنگره دوم جنبش صلح‌خواهی عراق در شهر بغداد بود.
در سال ١٩٥٩ توسط نمایندگان کنگره به عنوان عضو کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان ـ عراق کنگره چهارم انتخاب شده است، سال ١٩٥٩ به عنوان معاون رئیس دادگاه تمییز کرکوک منصوب شده است، در ماه مه سال ١٩٦٢ امضای خود را پای بیانیه (صلح برای کردستان) گذاشت که توسط حزب کمونیست عراق و حزب ملی عراق آماده شده بود، سال ١٩٦٣ به صفوف نیروی پیشمرگه پیوست و مدتی در مناطق آزادشده استان سلیمانیه خدمت کرد، سال ١٩٦٤ نماینده کنگره ششم حزب دموکرات کردستان در شهرک قلادزه وابسته به استان سلیمانیه بوده است، در میانه سال ١٩٦٦ توسط کمیته مرکزی حزب دموکرات کردستان به عنوان عضو کمیته تدارکاتی کنگره هفتم تعیین شد، سال ١٩٦٦ در کنگره هفتم حزب دموکرات کردستان در شهرک گلاله وابسته به استان اربیل خود را نامزد کرد و انتخاب نشد، سال ١٩٦٩ از شورای سپتامبر دور می‌شود و با همکاری وکیل صالح حیدر عاصم (١٩٢٢ـ٢٠٠١) معروف به صالح حیدری و حمید عثمان ابوبکر (١٩٢٧ـ١٩٩٣) حزب رزگاری را تاسیس می‌کنند، اما پس از توافقنامه ١١ مارس ١٩٧٠ این حزب را منحل می‌کنند، سال ١٩٧٤ پس از تیره شدن اوضاع میان حزب دموکرات کردستان و حزب بعث به نیروی پیشمرگه پیوست.
منابع:-
شوان محمدامین طه‌ها خوشناو، اربیل میان سال‌های (١٩٥٨ ـ ١٩٦٣) تحقیقی درباره اوضاع سیاسی، (اربیل ـ چاپخانه روژههلات ـ ٢٠١٢ز)، ص‌ص ٧٨، ٨٣، ٩١، ١٠٨، ١٥٨، ١٨٦، ٢٣٤.
-
شوان محمدامین طه‌ها خوشناو، اربیل میان سال‌های ١٩٦٣ ـ ١٩٧٠ تحقیقی تاریخی درباره اوضاع سیاسی، (اربیل ـ چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین ـ ٢٠١٦ز)، ص‌ص ٥١، ٥٧، ٦٩، ٣٠٣.
-
کریم شاره‌زا، محطات من حیاة عوني یوسف (١٩٠٨ ـ ١٩٨٨)، مجله زاگرس، وزارت فرهنگ ـ اقلیم کردستان، چاپخانه وزارت فرهنگ، شماره ١٣، اربیل، ٢٧ دسامبر ١٩٩٨م، ص ٣٠.
-
توفیق ملا صدیق، خاطرات روزهای حزبی و پیشمرگایتی و تبعیدم، چاپ دوم، (اربیل ـ چاپخانه شهاب ـ ١٩٩٦ز)، ص‌ص ٦١، ٦٢.
-
جمیل حسین الجبوری، کبار ساسة العراق في العصر الجمهوري ١٩٥٨ ـ ٢٠٠٣، بخش اول، (قاهره ـ المکتب العربی للمعارف ـ ٢٠١٨م)، ص‌ص ٢٢٥ ـ ٢٢٦.
-
آماده‌سازی: ملا بختیار، عریف سلیمان، له ده‌نکه‌وه بۆ گوله‌گه‌نمه‌کان، جلد اول، چاپ دوم، (اربیل ـ چاپخانه هاوسه‌ر ـ ٢٠٠٧ز)، ص‌ص ٤١، ٤٥ ـ ٤٦، ٤٨.
-
آرشیو هیئت دائره‌المعارف حزب دموکرات کردستان.
-
شورش احمد گرمیانی، گلچینی از نامداران کرد، (سلیمانیه ـ خانه چاپ و نشر چوارچرا ـ ٢٠١٣ز)، ص ٢٣٤.
-
طارق جامباز، حزب هیوا در تیپ اربیل، (اربیل ـ مجله یاساپاریزی ـ ٢٠٠٥ز)، ص‌ص ٣٧، ٣٩، ٨٦، ١٢٠.
-
علی عبدالله، تاریخ حزب دموکرات کردستان ـ عراق تا برگزاری کنگره سوم، (بدون مکان ـ سپتامبر ١٩٦٨ز)، ص ٦٣.
-
گوره‌پان و شه‌قامی عه‌ونی یوسف، روزنامه کوردستانی نوێ، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٧٣٤، سال سوم، اربیل، دوشنبه، ١٨ ژوئیه ١٩٩٤ز، ص ٥.
-
مرسوم جمهوري رقم ٥٠١، جریدة الوقائع العراقیة، وزارت ارشاد در عراق، شماره ١٠٢، سال اول، بغداد، چاپخانه دولت، چهارشنبه، ٣١ دسامبر ١٩٥٨م، ص ٣.
-
مسعود البارزاني، البارزاني والحركة التحرریة الكردیة، جلد اول، چاپ دوم، (بیروت ـ کاوا للثقافة الکردیة ـ ١٩٩٧م)، ص ٢١٧.