در دوران انقلاب ایلول، بین سال‌های (١٩٦١-١٩٧٥) چندین کودتای نظامی در عراق رخ داد، گروهی از رژیم‌ها با ایدئولوژی‌های ظاهراً متفاوت اما در جوهر با هسته‌ای از ناسیونالیسم عربی بر صحنه سیاسی ظاهر شدند، هرکدام برای مدتی حکومت عراق را در دست داشتند، رژیم عبدالکریم قاسم که در ١٤ ژوئیه ١٩٥٨ سیستم پادشاهی را در عراق منحل کرد و سیستم جمهوری را برقرار ساخت، در ٨ فوریه ١٩٦٣ حزب بعث علیه آن کودتا کرد و به حکومتش پایان داد، سپس عبدالسلام عارف و گروهی از ژنرال‌ها در ١٨ اکتبر ١٩٦٣ علیه بعثی‌ها کودتا کردند و آنها را از قدرت دور کردند، در ١٧ ژوئیه ١٩٦٨ بار دیگر بعثی‌ها به میدان آمدند و رژیم عبدالرحمن عارف را برچیدند، نامبرده و دار و دسته‌اش را به خارج از کشور فرستادند، برای بار دوم قدرت را در دست گرفتند، که یک حاکمیت تک‌حزبی طولانی‌مدت در تاریخ عراق بود.
آنچه شایان ذکر است این است که تمام آن رژیم‌های پیاپی هنگامی که قدرت را در دست می‌گرفتند، برای تثبیت موقعیت خود و قدرتمند شدن در ابتدا گوش شنوایی برای کرد نشان می‌دادند و گفتگو و مذاکره مطرح می‌شد، اما پس از مدتی که قدرت و تسلطشان مستحکم می‌شد جنگ با کردها را از سر می‌گرفتند، اما آنچه از همه عملیات‌های نظامی‌شان دشوارتر بود سال ١٩٦٨ بود که بعثی‌ها برای بار دوم به قدرت بازگشتند، در آن زمان خانه کرد به گونه‌ای دچار پراکندگی و گسست شده بود، جناح دفتر سیاسی قدیمی مدتی بود به حکومت پناه برده بودند و نیروهایشان دوشادوش نیروهای حکومت در هجوم و حمله به مناطق انقلاب بودند، بدیهی است که در ابتدا توانستند بر چندین شهر و شهرک مسلط شوند.
اما انقلاب در برابر این تحولات جدید دست‌بسته نماند بلکه شروع به بازسازی و مسلح کردن مجدد نیروهای پیشمرگ کرد، تعداد دوره‌های آموزشی در قسری، حاجی عمران و گلاله برگزار شد، برای تمرین جهت استفاده و تعمیر سلاح، در همان سال ١٩٦٩ سلاح‌های بسیاری از جمله برنو، کاتیوشا، مسلسل و توپ‌های ١٠٦ میلی‌متری و ١٠٧ میلی‌متری به انقلاب رسید، در مدت ٧٠ روز ٣٨٠٠٠ هزار قبضه سلاح برنو بین نیروهای پیشمرگ توزیع شد، آمادگی‌ها انقلاب را نه تنها در وضعیت دفاعی باقی نگذاشت بلکه فعالیت‌های پارتیزانی متنوع و انجام حملات و یورش‌ها در بسیاری از مکان‌ها علیه ارتش و تأسیسات حکومت آغاز شد.
از ماه فوریه ١٩٦٩ تا پایان سال جنگ و درگیری‌ها ادامه داشت، ارتش عراق و جناح دفتر سیاسی قدیمی به عملیات‌های نظامی علیه مناطق تحت کنترل انقلاب ادامه دادند، رهبری انقلاب در واکنش به آن فشار زیاد، گروهی از ضدحملات و عملیات‌های پیشمرگانه را در مکان‌های مختلف انجام داد، یکی از آنها حماسه گرتک و ماخوبزنان بود، هنگامی که پیشروی‌های ارتش عراق در منطقه پشدر به ارتفاعات پشت روستای گرتک نزدیک سنگسر رسید، نقشه و طرحشان این بود که از آنجا پیشروی کنند به دشت و سپس دیلمان، که مقر بارزانی رهبر انقلاب در آنجا قرار داشت. از آنجا که آن پیشروی نیروهای حکومت مستقیماً تهدید و خطری برای مقر بارزانی بود، نیروهای ویژه بارزانی به فرماندهی عمر آغا دوله‌مری به دشت شهیدان اعزام شدند، در شب ٣٠ بر ٣١ اکتبر ١٩٦٩ آن نیروهای پیشمرگ به ارتش و چریک‌های مزدور که در اطراف ارتفاعات روستای گرتک و ماخوبزنان پناه گرفته بودند، حمله کردند، نیرویی را نیز به دامنه کوه فرستادند تا آنها را محاصره کنند و راه هرگونه کمکی را در صورت آمدن به یاری‌شان قطع کنند.
در اولین هجوم پیشمرگه‌ها پس از چند دقیقه وارد پایگاه‌ها شدند، در جنگی تن‌به‌تن با یکدیگر روبرو شدند تا حدی که از سلاح سرد مانند خنجر نیز استفاده شد، تعداد کمی از نیروهای وابسته به حکومت نجات یافتند و بقیه همه کشته و زخمی شدند. حدود ١٥٠ افسر و سرباز و مزدور (جاش) در آن حماسه کشته شدند، ضربه‌ای مهلک به نیروهای حکومت وارد شد، اسماعیل نعیمی فرمانده لشکر دو، روز بعد برای دیدن وضعیت به سنگسر آمد، به دلیل آن شکست دچار فروپاشی عصبی (الانهیار العصبي) شد زیرا هرگز شکستی از این نوع ندیده بود، ارتش عراق و نیروهای دیگر نتوانستند بار دیگر جرئت کنند به دشت شهیدان بازگردند، حتی پیشمرگه‌ها اجازه ندادند جسد کشته‌هایشان را به سنگسر بازگردانند بلکه از یازده هلیکوپتر برای آن منظور استفاده کردند.
دستاوردهای نیروی پیشمرگ در آن جنگ عبارت بودند از ٦٠ مسلسل کلاشینکف و ٣٠ تفنگ برنو و یک خمپاره‌انداز ٨٢ میلی‌متری و یکی دیگر ٦٠ میلی‌متری و ٢ دگتیارف و دو دستگاه بی‌سیم و مقداری تجهیزات نظامی، شایان ذکر است در این حماسه تنها ٥٠ پیشمرگ شرکت کردند، که توانستند یک گردان کماندو را به‌طور کامل نابود کنند، پس از این جنگ و چندین جنگ دیگر امید حکومت به راه‌حل نظامی ضعیف شد بلکه به گفتگو و مذاکره پناه برد، در نتیجه توافق ١١ مارس ١٩٧٠ را در پی داشت.
منابع:١- شوکت ملا اسماعیل حسن، روزهایی از تاریخ انقلاب ایلول، چاپ اول، اربیل، ٢٠٠٧.
٢- عمر عثمان، زندگی یک کرد، چاپخانه مکریان، چاپ دوم، اربیل، ٢٠٠٨.
٣- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش رهایی‌بخش کرد، جلد سوم، بخش دوم، انقلاب ایلول ١٩٦١-١٩٧٥، چاپخانه وزارت آموزش، چاپ اول، اربیل، ٢٠٠٤.
٤- هاوکار کریم حمه شریف، انقلاب ایلول، چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین، چاپ اول، اربیل، ٢٠١٢.
٥- ابراهیم جلال، کردستان جنوبی و انقلاب ایلول بنیان‌گذاری و فروپاشی ١٩٦١- ١٩٧٥، چاپ چهارم، ٢٠٢١.
٦- آری کریم، چند صفحه زنده از انقلاب ایلول، چاپخانه خبات، دهوک ١٩٩٩.
٧- ابراهیم خلیل احمد و جعفر عباس حمیدی، تاریخ العراق المعاصر، الموصل، ١٩٨٩.