Şaxûlan gundek e ku li bakurê Hewlêrê li ser dûrahiya 25 km ji navenda deşta Berantî ye û piraniya niştecihên wê bi çandinî û xwedîkirina ajalan re mijûl dibin. Ji destpêka Şoreşa Eylûlê ve, gundiyan piştevanên girîng ên şoreşê bûn, wan di hemû demên baş û xirab de xizmeta Pêşmerge kirin û gund bû penageha Pêşmerge û wan di nîşandana rêzgirtin û hezkirina xwe ya ji bo Pêşmerge de dudilî nekirin.
Gundê Şaxûlan epîkek dîrokî ya mezin di dema Şoreşa Eylûlê de bi destê du Pêşmergeyan (Xelîl û Seyîd Fethî) li dijî bi sedan hêzên artêş û cihan tomar kir.
Bûyer di dawiya Sibata 1969an de qewimî dema ku du Pêşmerge ji bo berjewendiya şoreşê bi erkê xwe ve mêvanê gund bûn. Di wê demê de, hêzeke mezin a artêş û cihan beşdarî manevrayeke serbazî ya nêzîkî Bastorê dibûn û di gundê Şaxûlan re ber bi Efrasê ve diçûn, xuya ye, keçikeke 5-6 salî reviya û hêz dît, zû vegeriya malê da ku Pêşmerge ji hêza hikûmetê hişyar bike. Di vê kêliyê de wan fikirîn ku ji mala ku lê diman biçin maleke din da ku neyên eşkerekirin, lê di vê navberê de çekdaran ew dîtin û gule li wan reşandin.
Şer derket û hêzên hikûmetê gund dorpêç kirin. Lê wan newêrî nêzîkî cihên Pêşmerge bibin, lewma yek ji cihan çû mizgefta gund û dît ku nêzîkî bîst ciwan li odeya feqiyan kom bûne û pirtûkan dixwînin. Cih bi serbilindiyeke mezin ji mela û feqî re got: Hûn li vir kom bûne. Paşê ji wan pirsî ka çima du Pêşmerge li vir in û çima destûr dane mirovên wiha werin gundê wan. Paşê bi hêrs ji mizgeftê derket û çû cem Pêşmerge da ku şerê wan bike, lê ev cih bi guleya yekem hat kuştin.
Şer gav bi gav tund bû, leşker û cihan gund û mala ku Pêşmerge lê bûn dorpêç kirin, û Pêşmerge soz dan ku xwe radest nekin û heta nefesa dawî şer bikin. Hêzên hikûmetê bi hemû şiyanên xwe yên serbazî, çek û cebilxaneyên xwe nekarîn bi ser Pêşmerge de werin û nêzîkî wan bibin, lewma wan fikirîn ku mala ku Pêşmerge lê diman bişewitînin. Wek bertek hejmareke mezin ji ciwanan girtin û heta sibehê li derveyî gund di sermaya zivistanê de girtî hiştin û çend leşker û cih bi tankekê re parêzgeriya wan dikirin.
Hêzên hikûmetê bi tank û topan li dora gund di wê şevê de heta sibehê sekinîn, û çend caran ji wan xwestin ku xwe radest bikin, lê Pêşmerge guh nedan daxwazên leşker û cihan. Berevajî vê, wan biryara xwe ya şerkirinê di bin navê mayîn an nemanê de dubare kirin. Roja din hêzeke mezin a serbazî bi tank, top, wesayîtên zirxî û balafiran ji Hewlêrê hatin da ku piştgiriya hêza yekem bikin û êrîşa li ser Pêşmerge berdewam kir. Hejmarek ji malên gund di encama topbaran û êrîşên hikûmetê de hatin şewitandin û wêrankirin. Hêzên Pêşmerge heta nîvro parastina xwe berdewam kirin, û Seyîd Fethî Şehîd bûne, paşê Xelîl di nav dûman û toz û axa tankan û hilweşîna daran û dîwarên malê de derket û rûbirûyê topan bû û Şehîd bûne.
Û bi vî awayî piştî du rojan ji şerên di navbera artêş û hejmareke mezin ji cihan û şiyanên şer ên temam ji tank, top, zirxpoş û balafiran li dijî du Pêşmergeyan, şer bi Şehîd bûne wan bi dawî bû. Û çend malên gund ziyan dîtin, şivan û pez û ajalan gund di topbaranê de ziyan dîtin, ku bû sedema birîndarbûna welatiyek û jinekê. Hejmarek ji kuştî û birîndaran di refên hêzên hikûmetê de ketin û bi helîkopteran hatin veguhastin.
Di encamê de şoreşê dest bi lêdana cihan bi tundî kir. Û Faris Bawa fermandeyê hêzên deşta Hewlêrê hêzek pêk anî û şand nahiyeya Qoştepe da ku êrîşî cihan bike û çend Çalakî ji hêzên Pêşmerge pêk bîne. Ev ji bo ku nîşanî xelkê Hewlêrê bidin ku hêzên Pêşmerge bihêz in û Çalakî xwe berdewam dikin, ji bilî vê, serkirdayetiya şoreşê karî derfetê bêtir bide hêzên Pêşmerge da ku êrîşî cihên hestiyar û girîng ên hikûmetê bikin wek zeviya petrolê ya Baba Gurgur, ji bo îsbatkirina hêza şoreşê ji hikûmetê re ku ew dikare bigihîje kûrahiya navçeyên Îraqê û êrîşî berjewendiyên wê bike.
Çavkanî:1- Arî Kerîm, çend laپەڕەیەکى زیندوو لە Şoreşa Eylûlê da, çapxaneya Xebat, Dihok 1999.
2- Seyîd Kake, bîranîna Pêşmergeyekî, çapxaneya Wezareta Rewşenbîriyê, çapa yekem, 1997.
3- Mesûd Barzanî, Barzanî û tevgera rizgarîxwaza Kurd, berga sêyem, beşa yekem, Şoreşa Eylûlê 1961-1975, ç: yekem 2004.
4- Xurşîd Şêre, Xebat û xwîn, bîranînên salên xebata Pêşmergatiyê, çapa sêyem, Hewlêr, 2015.
5- Karwan Cewher Mihemed, Îdrîs Barzanî 1944- 1987 jiyan û rola siyasi û serbazî di tevgera rizgarîxwaza Kurd de, çapxaneya Hêvî, Hewlêr, 2019.