Rewş û sedem

Husên Cemîl di sala 1949an de di hikûmeta Elî Cewad Eyûbî de bû wezîrê dadê. Bi vî awayî rewşeke siyasî ya guncaw li Îraqê peyda bû û gelek girtiyên siyasî hatin berdan. Di vê çarçoveyê de, gelek endamên serkirdayetî û kadroyên Partiya Dêmokrata Kurd ên wekî Hemze Ebdullah, Ewnî Yûsif, Celîl Hoşiyar û Îbrahîm Ehmed hatin berdan.

Sekreterê partiyê Hemze Ebdullah piştî ku ji aliyê hikûmetê ve hat berdan, destûr jê re hat dayîn ku welatîbûna xwe ya Îraqî (ku di sala 1938an de jê hatibû standin) ji nû ve bi dest bixe. Hemze Ebdullah ji komîteya navendî ya partiyê xwestibû ku endametiya wî rawestîne da ku welatîbûna xwe ya Îraqî ji nû ve bi dest bixe. Daxwaza wî hat redkirin. Lewma Hemze Ebdullah ragihand ku wî dest ji partiyê berdaye û erêkirina komîteya navendî wergirt.

Bi erêkirina veqetîna Hemze Ebdullah, nakokiyek di navbera lijneya navçeya Koyê û komîteya navendî ya demkî ya li Bexdayê de derket ku serkirdayetiyeke lawaz bû. Lijneya navçeya Koyê ji komîteya navendî xwest ku biryara xwe ji nû ve binirxîne. Komîteya navendî neçar ma ku Hemze Ebdullah vegerîne. Ji hingê ve, buroya siyasî ya nû ji Hemze Ebdullah, Ewnî Yûsif û Elî Ebdullah pêk hat. Yê dawî berpirsiyar e ku amadekariyan ji bo lidarxistina konferansa partiyê bike. Di vê navberê de, ji Salih Ruşdî û Mistefa Kerîm hat xwestin ku amûrên çapê yên partiyê radestî buroya siyasî bikin. Wan ev kar nekirin, wan dest ji partiyê berdabû û نهێنیyên partiyê eşkere kiribûn. Di heman demê de, buroya siyasî wekî amûrek ji bo amadekariyê, rojeva partiyê bi hinek sererastkirinan çap kir û hat weşandin.

Bi vî awayî serkirdayetiya demkî hat hilbijartin û di erka xwe de bi ser neket. Di vê navberê de, rewşa siyasî ya rêxistinên partiyê di nav aloziyê de bû. Lewma, demek kurt piştî konferansa Bexdayê ya sala 1950î, biryara lidarxistina konferansa partiyê hat girtin.

Lidarxistina konferansê

Konferansa duyem di 13 û 14ê Adara 1951ê de li mala Elî Hemdî ya li Bexdayê hat lidarxistin. Nêzîkî 30 endamên ji Hewlêr, Balek, Koyê, Silêmanî, Helebce û Bexdayê beşdarî wê bûn. Piştî nirxandina rewşa siyasî, rêxistina partiyê û nîqaşên li ser mijaran, beşdaran bi taybetî Hemze Ebdullah û Elî Ebdullah Îbrahîm Ehmed biryar dan ku komîteyeke navendî ya nû ava bikin bi şertê ku endamên wê ne endamên komîteya navendî ya berê bin. Piştî avakirina wê, endamên komîteya navendî ya kevn û nû dê guhertinên pêwîst di bername û siyaseta partiyê de bikin û amadekariyan ji bo lidarxistina konferansa sêyem bikin.

Di vê konferansê de navê partiyê wek xwe ma û bername û siyaseta wê ya hundirîn wekî xwe wergerandin ser zimanê Kurdî. Tenê pêşgotinek bi navê buroya siyasî û danasînek bi navê komîteya navendî hatin zêdekirin. Her wiha biryar hat girtin ku sondê neteweyî û bername û siyaseta hundirîn bi piştgiriya sekreterê berê û endamên serkirdayetiyê bên sererastkirin.

Di konferansa duyem de ji ber nebûna sekreter û buroya siyasî, komîteyeke navendî ya demkî ya ji 6 endaman hat hilbijartin. Endam ev bûn: Îbrahîm Ehmed Fetah, Nûrî Şawês, Celîl Hoşiyar, Omer Debabe, Bekir Îsmaîl Mihemed û Hemad Emîn Marûf.

Piştî bidawîbûna konferansê, partiyê dest bi cîbicîkirina biryarên konferansê û çalakirina rêxistinên xwe kir. Piştî rawestana du salan di Îlona 1951ê de partiyê hejmareke nû ya rojnameya Rizgarî weşand û rojnameya “Nîdaya Kurdistan” bi zimanê Erebî derxist. Di sala 1952an de ji nû ve rêxistinkirina şax (Liq) û rêxistinên hundirîn dest pê kir ku hatibûn cudakirin. Di vê heyamê de rêxistinên Silêmanî, Helebce, Pêncwên, Qeladizê, Ranya, Bexda, Akrê, Kerkûk, Hewlêr, Balek û hin navçeyên din ên girêdayî van deveran hatin çalakirin. Her wiha li ser biryara komîteya navendî di sala 1952an de Partiya Dêmokrata Kurd beşdarî Hilbijartinên Îraqê bû û karî namzedê xwe “parêzer Mesûd Mihemed Celîlzade” li Koyê bi ser bixe. Partiyê her wiha beşdarî serhildana 22ê Mijdara 1952an bû ku li dijî desthilatdariya Îraqî ya wê demê bû.

 

Pirsgirêkên hundirîn:

Têkildarî pirsgirêkên hundirîn, konferansa duyem a partiyê nekariya pirsgirêkan çareser bike. Tevî ku ji aliyê lijneya rêveberiya konferansê ve hatibûn vexwendin ku beşdarî konferansê bibin, her yek ji Salih Ruşdî û Mistefa Kerîm beşdarî konferansê nebûn. Wan bi xwe rêxistineke nû bi navê (Hizbî Dêmokratî Kurdî Îraq) ava kirin. Wan tenê peyva partî bi peyva “Hizb” guhertin ku hevwate ne. Ev partiya nû di nîvê duyem ê sala 1952an de belav bû û piraniya endamên wê vegeriyan Partiya Dêmokrata Kurd.

Hemze Ebdullah li gorî biryarên konferansê tevnegeriya û piştgirî neda rêxistinên partiyê, lewma ji aliyê komîteya navendî ya partiyê ve hat cemidandin. Piştî cemidandinê di havîna 1951ê de hikûmetê Hemze Ebdullah girt û biryar da ku divê vegere Tirkiyeyê. Di vê navberê de, kampanyayeke din a girtina endamên partiyê dest pê kir. Her yek ji Îbrahîm Ehmed, Elî Ebdullah, Omer Mistefa, Mihemed Hebîbî, Ewnî Yûsif û Celal Husameldîn Talebanî ji aliyê hikûmetê ve hatin girtin û neçar man ku bo hin bajarên Îraqê bên sirgûnkirin. Biryar zêde nehat cîbicîkirin û zû betal bû. Tenê biryara derbarê Hemze Ebdullah de wek xwe ma. Wî karî xwe li Zaxo rizgar bike û vegere Silêmaniyê dema ku ew dibirin Tirkiyeyê.

Piştî vegerê, Hemze Ebdullah bi endamên nerazî yên partiyê re ket têkiliyê, di nav wan de şaxê (Liq) Silêmaniyê ku bi komîteya navendî re pirsgirêkên wan hebûn û ji aliyê wê ve hatibûn derxistin, çûbûn piştgiriya Hemze Ebdullah. Ji hingê ve, Hemze Ebdullah û şaxê (Liq) Silêmaniyê yek bûn û partiyek bi navê “Baskê pêşketî yê Partiya Dêmokrata Kurd a Îraqê” ava kirin. Kesên ku li Silêmaniyê bi Hemze Ebdullah re ketin têkiliyê ev bûn: Muharrem Mihemedemîn, Şehab Şêx Nûrî, Hemekereem Fethullah, Baba Tahir Şêx Celal û hwd…

Di nîvê duyem ê sala 1952an de hewldanek ji aliyê komîteya navendî ve hebû ku Hemze Ebdullah û şaxê (Liq) Silêmaniyê ku xwe wek “navçeya (Nawcha) 2 a girêdayî Partiya Dêmokrata Kurd-Îraq” bi nav dikirin, razî bikin ku vegerin nava partiyê. Di destpêkê de, wan qebûl kir ku vegerin, bi şertê ku endamên hatine derxistin bên vegerandin û beşdarî konferansa partiyê bibin. Daxwazên wan ji aliyê komîteya navendî ve hatin qebûlkirin. Lê belê, Hemze Ebdullah û hevalên wî ji soza xwe vegeriyan. Ev dabeşbûna partiyê bû sedem ku komîteya navendî ya demkî ya partiyê bi lez û bez amadekariyan ji bo lidarxistina konferansa sêyemîn bike. 

Çavkanî:

نامه‌ی جه‌لال تاڵه‌بانی (پیرۆت) بۆ: سه‌ركرده‌ جه‌نه‌راڵ مسته‌فا بارزانی و هاوڕێی خۆشه‌ویست میرحاج ئه‌حمه‌د، (5/10/1955 – په‌كین)، مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنه‌وه‌ی رزگاریخوازی كورد، 1931-1958، به‌رگی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر ـ چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ ـ 2004ز)، به‌ڵگه‌نامه‌ی ژماره‌ 7.

• مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان، كۆنگره‌ و كۆنفرانس (پرۆگرام و په‌یڕه‌وی ناوخۆ)، ده‌سته‌ی ئینسكلۆپیدیای پارتی دیموكراتی كوردستان، به‌رگی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر- چاپخانه‌ی رۆكسانا- 2021).

• حبیب محمد كریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) 1946 ـ 1993، (دهوك ـ مطبعة خه‌بات ـ 1998م).

• علی عبدالله‌، مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان - عێراق تا به‌ستنی كۆنگره‌ی سێ یه‌می، (شوێن نادیار ـ 1968ز).

• سه‌ڵاح ره‌شید، مام جه‌لال دیداری ته‌مه‌ن له‌ لاوێتییه‌وه‌ بۆ كۆشكی كۆماری، (سلێمانی – چاپخانه‌ی كاردۆ – 2017).

• عه‌بدوڵڵا مه‌ردوخ، چه‌ند یادگارێكی مامۆستا برایم ئه‌حمه‌د، (سلێمانی ـ بنكه‌ی ژین ـ چاپخانه‌ی كارۆ ـ 2010ز).