Durum ve nedenler
Hüseyin Cemil, 1949 yılında Ali Cevad el-Eyyubi hükümetinde adalet bakanı görevini aldı. Böylece Irak'ta uygun bir siyasi ortam doğdu ve birçok siyasi tutuklu serbest bırakıldı. Bu süreçte Hamza Abdullah, Avni Yusuf, Celil Hoşyar ve İbrahim Ahmed gibi Kürdistan Demokrat Partisi liderliği ve kadrolarından birçok üye serbest bırakıldı.
Parti sekreteri Hamza Abdullah, hükümet tarafından serbest bırakılmasının ardından, ( 1938 yılında elinden alınan) Irak vatandaşlığını geri alma izni aldı. Hamza Abdullah, Irak vatandaşlığını geri alabilmek için parti merkez komitesinden üyeliğinin dondurulmasını istedi. Talebi reddedildi. Bunun üzerine Hamza Abdullah partiden ayrıldığını duyurdu ve merkez komitesinden onay aldı.
Hamza Abdullah'ın ayrılışının onaylanmasıyla, Koya bölge (Navça) kurulu ile Bağdat'taki zayıf bir liderlik olan geçici merkez komite arasında bir anlaşmazlık ortaya çıktı. Koya bölge kurulu, merkez komiteden kararlarını gözden geçirmelerini istedi. Merkez komite, Hamza Abdullah'ı geri döndürmek zorunda kaldı. Bundan sonra, Hamza Abdullah, Avni Yusuf ve Ali Abdullah'tan oluşan yeni siyasi büro kuruldu. İkincisi, partinin kongresini düzenlemek için hazırlık yapmakla görevlendirildi. Bu arada Salih Rüşdi ve Mustafa Kerim'den partinin baskı cihazlarını siyasi büroya iade etmeleri istendi. Onlar bu görevi yapmadılar, partiden ayrıldılar ve partinin sırlarını ifşa ettiler. Eş zamanlı olarak, siyasi büro hazırlık aracı olarak partinin gündemini küçük bir düzenleme ile yazdı ve yayımlandı.
Böylece geçici liderlik seçildi ve görevinde başarılı olamadı. Bu arada, parti örgütlerinin siyasi durumu kaotikti. Bu yüzden, 1950 Bağdat kongresinden kısa bir süre sonra, parti kongresinin yapılması kararı alındı.
Kongrenin yapılması
İkinci kongre, 13 ve 14 Mart 1951 tarihlerinde Bağdat'ta Ali Hamdi'nin evinde yapıldı. Erbil, Balak, Koya, Süleymaniye, Halepçe ve Bağdat'tan yaklaşık 30 üye katıldı. Siyasi durum, parti teşkilatlanması ve konuların tartışılmasının değerlendirilmesinin ardından, katılımcılar özellikle Hamza Abdullah, Ali Abdullah ve İbrahim Ahmed, üyelerinin önceki merkez komite üyelerinden olmaması şartıyla yeni bir merkez komite oluşturmaya karar verdiler. Oluşturulduktan sonra, eski ve yeni merkez komite üyeleri partinin program ve politikasında gerekli değişiklikleri yapacak ve üçüncü kongrenin yapılması için hazırlık yapacaklardır.
Bu kongrede partinin adı aynı kalmış, iç programı ve politikası olduğu gibi Kürtçe diline çevrilmiştir. Sadece siyasi büro başlıklı bir önsöz ve merkez komite başlıklı bir giriş eklenmiştir. Ayrıca ulusal yeminin ve iç program ve politikanın, eski sekreter ve liderlik üyelerinin desteğiyle değiştirilmesine karar verildi.
İkinci kongrede, sekreterya ve siyasi büronun eksikliği nedeniyle 6 üyeden oluşan geçici bir merkez komite seçildi. Üyeler şunlardı: İbrahim Ahmed Fettah, Nuri Şaveys, Celil Hoşyar, Ömer Debaba, Bekir İsmail Muhammed ve Hamad Emin Maruf.
Kongre sona erdikten sonra parti, kongre kararlarını uygulamaya ve örgütlerini yeniden harekete geçirmeye başladı. İki yıllık bir duraklamanın ardından Eylül 1951 ayında parti, Rizgari gazetesinin yeni bir cildini yayımladı ve Arapça dilinde “Nidaa Kürdistan” gazetesini çıkardı. 1952 yılında şube (Liq) ve iç örgütlerin yeniden düzenlenmesine başlandı. Bu dönemde Süleymaniye, Halepçe, Pencin, Kaladize, Ranya, Bağdat, Akre, Kerkük, Erbil, Balak ve bu bölgelere bağlı diğer bazı bölgeler (Navça) yeniden aktif hale getirildi. Ayrıca merkez komitenin 1952 tarihindeki kararı üzerine Kürdistan Demokrat Partisi, Irak seçimlerine katıldı ve adayı “avukat Mesud Muhammed Celilzade”yi Koya'da başarılı bir şekilde seçtirdi. Parti ayrıca, o dönemin Irak otoritesine karşı olan 1952 yılının 22 Kasım ayındaki ayaklanmaya da katıldı.
İç Sorunlar:
İç sorunlarla ilgili olarak, partinin ikinci kongresi sorunları çözemedi. Kongre yönetim kurulunun kongreye katılmaları yönündeki talebine rağmen, Salih Rüşdi ve Mustafa Kerim kongreye katılmadılar. Kendi başlarına (Hizbi Demokrati Kurdi Iraq) adında yeni bir örgüt kurdular, bu da Irak Kürdistan Demokrat Partisi anlamına gelmektedir. Sadece parti kelimesini, eşanlamlısı olan “Hizb” kelimesiyle değiştirdiler. Bu yeni parti 1952 yılının ikinci yarısında dağıldı ve üyelerinin çoğunluğu Kürdistan Demokrat Partisi'ne geri döndü.
Hamza Abdullah, kongre kararlarına uymadı ve parti örgütlerini desteklemedi, bu yüzden parti merkez komitesi tarafından üyeliği donduruldu. Dondurma kararından sonra, 1951 yazında hükümet Hamza Abdullah'ı tutukladı ve Türkiye'ye dönmesine karar verdi. Bu arada, parti üyelerinin tutuklanmasına yönelik başka bir kampanya başladı. İbrahim Ahmed, Ali Abdullah, Ömer Mustafa, Muhammed Habibi, Avni Yusuf ve Celal Husamettin Talabani hükümet tarafından tutuklandı ve bazı Irak şehirlerine sürgün edilmeye zorlandılar. Karar uzun sürmedi ve kısa süre sonra iptal edildi. Sadece Hamza Abdullah ile ilgili karar aynı kaldı. Türkiye'ye götürülürken Zaho'da kendini kurtarmayı başardı ve Süleymaniye'ye geri döndü.
Dönüşten sonra Hamza Abdullah, Süleymaniye şubesi (Liq) dahil olmak üzere partinin memnun olmayan üyeleriyle temasa geçti; merkez komitesiyle sorunları olan ve ikincisi tarafından ihraç edilen bu kişiler Hamza Abdullah'ı desteklemeye gitmişlerdi. Böylece, Hamza Abdullah ve Süleymaniye şubesi (Liq) birleşerek “Kürdistan Demokrat Partisi Irak'ın ilerici kanadı” adında bir parti kurdular. Süleymaniye'de Hamza Abdullah ile temasa geçenler şunlardı: Muharram Muhammadamin, Şehab Şeyh Nuri, Hamakareem Fethullah, Baba Tahir Şeyh Celal ve diğerleri…
1952 yılının ikinci yarısında, kendilerine “Kürdistan Demokrat Partisi-Irak'a bağlı 2 bölge (Nawcha)” diyen Hamza Abdullah ve Süleymaniye şubesini (Liq) partiye geri katılmaları için ikna etmeye yönelik bir merkez komitesi girişimi oldu. İlk başta, ihraç edilen üyelerin geri dönmesi ve parti kongresine katılmaları şartıyla geri katılmayı kabul ettiler. Talepleri merkez komitesi tarafından kabul edildi. Ancak Hamza Abdullah ve yoldaşları sözlerinden döndüler. Partideki bu bölünme, partinin geçici merkez komitesini üçüncü kongreyi düzenlemek için alelacele hazırlık yapmaya zorladı.
Referanslar:
نامهی جهلال تاڵهبانی (پیرۆت) بۆ: سهركرده جهنهراڵ مستهفا بارزانی و هاوڕێی خۆشهویست میرحاج ئهحمهد، (5/10/1955 – پهكین)، مسعود بارزانی، بارزانی و بزووتنهوهی رزگاریخوازی كورد، 1931-1958، بهرگی یهكهم، (ههولێر ـ چاپخانهی وهزارهتی پهروهرده ـ 2004ز)، بهڵگهنامهی ژماره 7.
• مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان، كۆنگره و كۆنفرانس (پرۆگرام و پهیڕهوی ناوخۆ)، دهستهی ئینسكلۆپیدیای پارتی دیموكراتی كوردستان، بهرگی یهكهم، (ههولێر- چاپخانهی رۆكسانا- 2021).
• حبیب محمد كریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الكوردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) 1946 ـ 1993، (دهوك ـ مطبعة خهبات ـ 1998م).
• علی عبدالله، مێژووی پارتی دیموكراتی كوردستان - عێراق تا بهستنی كۆنگرهی سێ یهمی، (شوێن نادیار ـ 1968ز).
• سهڵاح رهشید، مام جهلال دیداری تهمهن له لاوێتییهوه بۆ كۆشكی كۆماری، (سلێمانی – چاپخانهی كاردۆ – 2017).
• عهبدوڵڵا مهردوخ، چهند یادگارێكی مامۆستا برایم ئهحمهد، (سلێمانی ـ بنكهی ژین ـ چاپخانهی كارۆ ـ 2010ز).