Jînenîgarî

Seîd Ebabekir, sala 1910 li gundê Palanayê ser bi nahiya Şêrwan Mezin li qezaya Mêrgesor li parêzgeha Hewlêrê ji dayik bûye, di 21ê hezîrana 1932an de ligel malbata xwe awareyî Komara Tirkiyeyê bûye, paşê ji aliyê Komara Tirkiyeyê ve radestî dewleta melikî ya Îraqê hatine kirin û Seîd dibe serbaz li binkeya polîsê Bîrekepra, berî çûna xwe bo Yekîtiya Sovyetê zewicî bû û navê hevjîna wî Merarî Ezîz Ebdulla bûye. Li Yekîtiya Sovyetê xwendiye û bawernameya peymangehê di beşa çandiniyê de wergirtiye, sala 1959an wek fermanber li fermangeha çandiniyê ya gundê Sêlkê hatiye damezrandin, sala 1975an piştî nesko Şoreşa Eylûlê li gundê Palana niştecî bûye, sala 1987an ji aliyê hikûmeta Îraqê ve hatine veguhestin bo komelgeha Quştepe.

Şarezayî di her du zimanên Kurdî û Rûsî de hebûye, sala 1993an li komelgeha Quştepe koça dawî kiriye û li wir hatiye veşartin.

Xebatname

Di 15ê çiriya pêşîn a 1943an de binkeya polîsê Bîrekepra radestî xebatkarên dike û ew bi xwe jî peywendî bi rêzên Şoreşa Duyemîn a Barzan dike, di 19ê tebaxa 1945an de bi fermana dadgeha urfiya serbazî ya Îraqê dest bi ser gişt milk û malên wî yên veguhêzbar û neveguhêzbar de hatiye girtin. Di 11ê çiriya pêşîn a 1945an de piştî nesko ya Şoreşa Duyemîn a Barzan berê xwe dide Rojhilatê Kurdistanê, di 31ê adara 1946an de di hêza Barzanî ya ser bi artêşa Komara Dêmokrata Kurdistanê li Mehabadê bûye Pêşmerge, di 29ê nîsana 1946an de beşdarî şerê Qerawayê kiriye li navçeya Seqizê.

 Piştî nesko ya Komara Dêmokrata Kurdistanê di 3ê adara 1947an de beşdarî şerê Nelos û di 13 li ser 14ê adara 1947an de beşdarî şerê Gûcar û di 19ê adara 1947an de beşdarî şerê Neqede û Şinoyê kiriye.

 Ji wan pêşmergeyan bûye ku di 19ê nîsana 1947an de bi rêya (Xwakûrk û deşta Berazgirê) bi xaka Kurdistanê ya Bakur de vegeriyaye navçeya Şêrwan û Mizûrî.

Piştî vegerîna wan, jeneral Mistefa Barzanî di 6ê gulana 1947an de li gundê Ergoş civînekê bi hevalên xwe re dike û wan serpişk dike di manê de, yan çûna ber bi Yekîtiya Sovyetê, li wir tevahiya hevalên wî biryara berdewamkirin û çûna ber bi Yekîtiya Sovyetê didin, di 23ê gulana 1947an de hevaltiya jeneral Mistefa Barzanî kiriye ber bi Yekîtiya Sovyetê û di şerê Geliyê Qetûr û şerê pira Makoyê de beşdarî kiriye û piştî zehmetî û westiyayîneke zêde, di 18ê hezîrana 1947an de li rûbarê Aras ku dikeve sînorê di navbera Îran û Yekîtiya Sovyetê, ber bi Sovyetê ve derbas bûye.

Piştî gihîştina wan bi Yekîtiya Sovyetê, di 19ê hezîrana 1947an de ligel gişt hevalên xwe li bajarê Nexçewanê yê Komara Azerbaycanê bo dema çil rojan li komelgeheke vekirî ku bi têlên dirîdar hatibû dorpêçkirin, hatine danîn û ji aliyê komek serbazan ve pasewaniya wan dihat kirin û ji aliyê xurek û kinc û hatûçûnê ve wek dîlên şer muamele li gel wan hatiye kirin. Paşê li ser biryara hikûmeta Sovyetê li ser navçeyên Axdam û Laçîn û Ayolax û Kelbecer li Komara Azerbaycanê hatine dabeşkirin. Di 10ê kanûna pêşîn a 1947an de hatine veguhestin bo serbazgehekê li ser deryaya Xezer li Bakûya paytexta Komara Azerbaycanê û di 23ê heman mehê de kincên serbazî dane wan û bi serperiştiya efserên Komara Azerbaycanê rojane heşt saetan meşqa serbazî bi wan hatiye kirin. Di heman demê de rojane bo dema çar saetan ji aliyê hinek ji hevalên wan ên ku xwendewarî hebûn dersên fêrbûna zimanê Kurdî bi wan hatine gotin.

Piştî muameleya xerab a Cefer Baqirov li gel hevalên wî, biryar tê dayîn kampa serbazî di 29ê tebaxa 1948an de ji Komara Azerbaycanê veguhezînin bo komelgeha Çirçûk li nêzîk Taşkenda paytexta Komara Ozbekistanê û li wir jî di meşqa serbazî de berdewam dibin.

Di meha adara 1949an de ligel hevalên xwe bi şêweyê deste û taxim bi firokeyan hatine veguhestin bo girava Mûnyak li navenda gola Orallê û di nav zeviyên kolxozan de kar kiriye.

Piştî hewleke zêde û şandina çendîn nameyan ji aliyê jeneral Barzanî ve bo Stalîn, dawiyê nameyek digihîje destê Stalîn ku tê de Barzanî behsa derdeseriyên hevalên xwe dike û ew jî destbercê biryara pêkanîna lijneyekê dide bo lêkolînkirina barûdoxê hevalên Barzanî û dawiyê biryara lijneyê ew dibe ku hemûyan li bajarê Vrivîskî kom bikin, lewma navbirî di meha çiriya paşîn a 1951an de diçe bajarê Vrivîskî li Sovyetê.

Di sala 1958an de Komara Îraqê bi serokatiya Ebdulkerîm Qasim tê damezrandin, di 16ê nîsana 1959an de ligel hevalên xwe bi geşta Groziya bi rêya bendera Besrayê li başûrê Komara Îraqê vegeriyaye Kurdistanê.

 Sala 1961an beşdarî Şoreşa Eylûlê bûye û Serleq bûye, beşdarî şerên Pîrs, Mirêba û Ba'edrê kiriye, di 14 li ser 15ê hezîrana 1963an de beşdarî şerê serê Akrê kiriye.

Çavkanî:
  1. Arşîva Desteya Ensîklopediya Partiya Dêmokrata Kurdistanê.
  2. Hikûmeta Herêma Kurdistanê, Wezareta Plandanînê, Yekeyên kargêriyên parêzgehên Herêma Kurdistanê û hejmara malbat û nişteciyan, Hewlêr, 2009z.
  3. Hemîd Gerdî, Puxteyê Mêjûnameyê, çapa yekê, (Hewlêr - Dezgeha çap û belavkirina Aras - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2004z).
  4. Hîder Farûq El-Samirayî, Diya Cefer û rola wî ya siyasî û aborî li Îraqê, (Londûn – Darulhikme - 2016m).
  5. Zerard Silêman Beg Dergeleyî, Bîranînên min di salên 1943-1977an de, (Silêmanî - Çapxaneya Rehend - 2002z).
  6. Şeban Elî Şeban, Hinek zanîyari siyasî û dîrokî, çapa sêyê, (Hewlêr - Çapxaneya Rojhilat - 2013z).
  7. Salih Yûsif Sofî, Kronolojîya Kurdistanê û Cîhanê, çapa êkê, berga duwê, (Dihok - Çapxaneya Parêzgeha Dihokê - 2013z).
  8. Salih Yûsif Sofî, Kronolojîya Kurdistanê û Cîhanê, çapa êkê, berga sêyê, (Dihok - Çapxaneya Parêzgeha Dihokê - 2013z).
  9. Umer Farûqî, Serdarê dana jiyan û têkoşînên rehmetî Mela Mistefa Barzanî, çapa duyê, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Perwerdeyê - 2002z).
  10. Ebdulrehman Mela Hebîb Ebûbekir, Eşîreta Barzan di navbera 1931 - 1991an de, çapa yekê, (Hewlêr - Çapxaneya Wezareta Rewşenbîriyê – 2001z).
  11. Ebdulla Xefûr, Ferhenga erdnîgariya Hewlêrê, (Hewlêr - Çapxaneya Hacî Haşim - 2015z).
  12. Karwan Mihemed Mecîd, Barzaniyan ji Mehabadê ber bi Sovyetê, çapa yekem, (Silêmanî - Çapxaneya Peywend - 2011z).
  13. Govara Hetaw, hejmar 154, sala şeşem, Hewlêr, Çapxaneya Kurdistan, în, 15 nîsana 1959.
  14. Di bîranînên fermandarê şehîd Heso Mîrxan Jajokî, 62 roj ligel Barzanî çûna Barzaniyan bo Yekîtiya Sovyet, çapa yekem (Hewlêr - Çapxaneya Rewşenbîrî - 1997z).
  15. Lîs Ebdulmuhsîn Cewad El-Zubeydî, Şoreşa 14ê tîrmeha 1958 li Îraqê, (Bexda - Darulreşîd lilneşr - 1979m).
  16. Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwazî ya Kurd 1931 - 1958, (Duhok - Çapxaneya Xebat - 1998z).
  17. Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwazî ya Kurd 1931 - 1958, berga yekem, (Hewlêr - Çapxaneya Nadyar - 2012z).
  18. Necef Qulî Pesyan, Ji Mehabada xwînawî heta lîwarên Aras, w. Şewket Şêx Yezdîn, çapa yekem, (Pîrmam - Yûbîlî zêrînî Partiya Dêmokrata Kurdistanê - 1996z).