Pirtûka dengî

Desthilata dadwerî di Şoreşa Eylûlê de

Cewad Mistefa Stopeyî

Ev pirtûk ji pêşgotinek û çar beşan û albûma wêneyan pêk hatiye. Beşa yekem a vê pirtûkê derbarê damezrandin û birêvebirina dadgehan di Şoreşa Eylûlê de wek damezrandina yekem dadgeha bilind a şoreşê, karûbarên dadwerî di Şoreşa Eylûlê de, cure û şêwaza damezrandina dadgehan di serdema Şoreşa Eylûlê de, çêkirina dadgehan û mercên damezrandina wan, astengiyên li ber dadgehan, çaksaziyên civakî yên Şoreşa Eylûlê û hinek ji dadwerên Şoreşa Eylûlê . Beşa duyem a pirtûkê behsa hinek ji dezgeh û saziyên Şoreşa Eylûlê dike, wek Emîndariya Giştî ya Edl û Weqfan, Encûmena Bilind a Kargêriya lîwayên Kurdistanê û Yekîtiya Zanayên Îslamî ya Kurdistanê. Beşa sêyem behsa dengvedana dadperweriya Şoreşa Eylûlê dike, wek rola dadgehan di yekalîkirina kêşeyan de, piştevaniya şoreşê ji biryarên qaziyê şerî, çend nimûneyên ji dadperweriya serok Mela Mistefa Barzanî û helwesta leşkerê şoreşger ê Kurdistanê li hember dîlên şer. Beşa çarem derbarê hinek ji zanayên olî yên nav şoreşê de ye wek wan melayên ku erkê qaziyê şerî ji wan re hatibû spartin, wan zanayên olî yên ku li Derwe yê desthilata Şoreşa Eylûlê kariya qaziyê şerî kirine, hinek ji wan melayên ku rola yekalîker di çareserkirina kêşeyên civakî de hebû, wan mamostayên ku endamên lijneya bilind a fetwayê bûn.

Kurdistana Îraqê, wek qewareyeke neteweyî lêkolînek li ser Şoreşa Eylûlê (1961-1969)

Dr. Ismet Şerîf Wanlî

Ev pirtûk lêkolînek e di sala 1970yî de li ser Şoreşa Eylûlê sala (1961-1969) bi zimanê fransî hatiye nivîsandin, hatiye wergerandin ser zimanê Kurdî û ji du pêşekî û neh beş û paşkan pêk hatiye. Beşa yekem behsa daneyên dîrokî û erdnîgariyên girêdayî pirsa neteweyî ya Kurdistana Îraqê dike wek ax û nişteciyan, nêrîn û bala ji bo rastiyên dîrokî, pirsa wilayeta Mûsilê yan çarenivîsa Başûrê Kurdistanê û barûdoxa piştî sala 1925an. Beşa duyem a vê pirtûkê li ser Ebdulkerîm Qasim û Kurd yan sedemên rasterast ên rêkeftin û şeran e. Beşa sêyem behsa Şoreşa Eylûlê û pêkhatiyên wê dike. Beşa çarem behsa rûxana rejîma Qasim û helwesta artêşê, helwesta çîna burjuwaziya neteweperest a ereb û burjuwaziya demokrat a ereb, helwesta Partiya Komunîst a Îraqê dike. Beşa pêncem taybet e bi gotûbêj û danûstandinên di navbera nûnerên Kurd û desthilatdarên hikûmetên Îraqê û dîtin û nêrîna Kurd ji bo otonomiyê. Beşa şeşem behsa şerê Beis û encam û akamên wê (hezîran - çiriya paşîn a 1963an) dike. Beşa heftem li ser damezrandin û avakirina dezgehên şoreşgerî yên Şoreşa Eylûlê e. Beşa heştem behsa şoreşê di sala 1965an heta 1969an û şikandina agirbestê, şerê arifan (1965-1966) û dastana Hendirên , agirbesta hezîrana 1966an, barûdoxa salên 1966an heta 1969an, destpêkirina şer ji aliyê Beis ve di sala 1969an dike. Beşa nehem behsa pirsa Kurd û şoreşa wê ji nêrîna civaka navneteweyî dike wek cîhana ereb û pirsa Kurd, helwesta îsraîliyan, helwesta Îran û Tirkiyeyê û welatên din û Neteweyên Yekbûyî û helwesta Xaça Sor a Navneteweyî.

Rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di tevgera rizgarîxwaza gelê Kurd li Başûrê Kurdistanê

Dilawer Mihemed Sedîq Zêbarî

Ev pirtûk lêkolîneke dîrokî-siyasî ye li ser rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di tevgera rizgarîxwaza gelê Kurd li Başûrê Kurdistanê de di navbera salên (1976-1991)ê de, ji pêşgotinek, kurteya lêkolînê, dergehek, sê beş, pêvek û kurteya lêkolînê bi zimanê îngilîzî pêk hatiye. Beşa yekem a vê pirtûkê behsa rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di tevgera rizgarîxwaza gelê Kurd di navbera salên (1976-1979)ê de dike û du babetan dihewîne ku derbarê rabûna Partiya Dêmokrata Kurdistanê-Îraq li ser asta siyasî û rêxistinên cemawerî, Partiya Dêmokrata Kurdistanê û çawaniya serhildana şoreşa çekdarî û rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di destpêkirina Şoreşa Gulanê û çalakiyên leşkerî yên li dijî hikûmeta Îraqê ye. Beşa duyem derbarê rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di tevgera rizgarîxwaza gelê Kurd di navbera salên (1980-1985)ê de ye û ji pênc babetan pêk hatiye ku rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di Yekîtiya Berhelstkarî ya Îraqê û di çalakiyên leşkerî yên li dijî hikûmeta Îraqê û, xwepêşandan û raperînên cemawerî yên Kurdistanê û şerê navxweyî yê Kurdistanê, helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê li ser pêşhatên siyasî yên Îraq û Kurdistanê û destpêkirina şerê Îraq û Îranê, helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê li hember gotûbêjên Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê ligel hikûmeta Îraqê ye. Beşa sêyem a pirtûkê behsa rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di tevgera rizgarîxwaza gelê Kurd di navbera salên (1986-1991)ê de dike û çar babetan dihewîne wek rola Partiya Dêmokrata Kurdistanê di aşitîbûna navbera partiyên siyasî yên Kurdistanê û çalakiyên leşkerî yên li dijî hikûmeta Îraqê û damezrandina Bereya Kurdistanî û serhildana raperîna Adara 1991ê ya Kurdistanê.

Pêgeya Balekayetî di Şoreşa Eylûlê de 1961 - 1975

Rêbaz Dilawer Umer

Ev pirtûk hejmara 9 ya rêze pirtûkên (60 saliya Şoreşa Eylûlê (1961-1975)) e, ku ji pêşgotinek û sê beşan û pêvekekê pêk hatiye. Beşa yekem a pirtûkê behsa kurteyekê ji dîroka Balekayetî beriya sala 1961 û destpêkirina Şoreşa Eylûlê dike û çar teweran dihewîne ku behsa reh û rîşalên navê Balek û cihê erdnîgariya Balekayetî û navlêkirina navçe û eşîrê bi Balek, aliyê kargêrî û pêkhateya hozayetî ya navçeyê, rol û helwesta xelkê Balekayetî di bûyer û pêşhatên navçeyê de di salên Şerê Cîhanî yê Yekem (1914-1918) û dema desthilata Îngîlîzan û dubare hatina Tirkan bo navçeyê û beşdariya wan di hikûmeta Îraqê de, di şoreşên Kurdî yên piştî Şerê Cîhanî yê Yekem sala (1961) dike. Beşa duyem behsa bûyerên destpêka şoreşê li Balekayetî û rizgarkirina wê û bûna wê wek baregeha serkirdayetiya Şoreşa Eylûlê dike û ji çar teweran pêk hatiye ku behsa Balekayetî di dema navbera hinek ji hozên Kurdistanê û hikûmeta Îraqî û raperîna xelkê navçeyê di destpêka Şoreşa Eylûlê , helwesta artêş û kirêgirtiyan piştî şikestina raperînê li navçeya Balekayetî heta rizgarkirina wê di sala 1962, rizgarkirina Balekayetî di sala 1962 û girîngtirîn tevgerên leşkerî ji bo rizgarkirina navçeyê, bûna navçeyê wek baregeha serkirdayetiya Şoreşa Eylûlê û girîngtirîn sedemên ku bûn sedema hilbijartina navçeyê û baregeh û navendên siyasî û leşkerî û xizmetguzariyên şoreşê li navçeya Balekayetî dike. Beşa sêyem behsa pêgeya Balekayetî û rola xelkê wê di şoreşê de û bandorên şoreşê li ser navçeyê dike û ji pênc teweran pêk hatiye ku behsa pêgeya siyasî û leşkerî û aborî di navbera salên (1961-1975), rola xelkê Balekayetî ji aliyê pêşwazî û hevkariyê û wek Pêşmerge, Barûdox a xelkê sivîl di dema şoreşê de û bandorên şoreşê li ser navçeyê dike.

Têkoşîna Kurdên Îraqê di oxira azadî û ewlehiya neteweyî de (1941-1963)

Dr. Seîd Ehmed Barzanî

Beşa duyem behsa şoreşa gelê Kurd li Kurdistana Îraqê di heyama piştî Şerê Cîhanî yê Duyem de di oxira serxwebûna neteweyî, rûxandina rejîma şahnişînî û damezrandina sîstema komarî dike û sê teweran dihewîne wek şoreşa çekdarî ya Kurdên Îraqê bi serokatiya Mistefa Barzanî di oxira serxwebûna neteweyî de di salên 1943 û 1945an de, beşdariya hêzên dêmokratxwaz ên gelê Kurd ên Îraqê di têkoşîna rizgarîxwaziya neteweyî ya Kurdên Îranê, partiyên dêmokrat ên Kurdistanê û rêxistinên civakî li Îraqê di dema û piştî Şerê Cîhanî yê Duyem de. Beşa sêyem a pirtûkê li ser Partiya Dêmokrata Kurdistanê , hêza rêkxer û serkirdetîkirina bizava rizgarîxwaziya neteweyî li Kurdistana Îraqê di oxira bidestxistina mafên neteweyî yên gelê Kurd e û sê teweran dihewîne wek damezrandina Partiya Dêmokrata Kurdistanê û bernameya wê ya siyasî, beşdariya gelê Kurd bi rêberiya Partiya Dêmokrata Kurdistanê di parastina Komara Iraqê de, aloziya barûdox li Komara Iraqê û têkoşîna Partiya Dêmokrata Kurdistanê li dijî kevneperestan di heyama navbera salên (1959-1963)an de, dike.

Mirina Reş

Mistefa Ebdulrehman Yûnis Erednî

Ev pertûk ji derazînk û neh pışkan pêk dihêt ku bi giştî behsa êrîşa Dewleta Îslamî li Îraq û Şamê (DAIŞ) bo ser Kurdistanê diket. Pışka êkê ya vê pertûkê li ser Îslama siyasî ye û neh tewera bi xwe ve digrit ku behsa rêkxistawa terorîstî Qaîde, rêkarên ji bo bihêzkirina hewa baweriyê hatine wergirtin, Beis û çekdarên biyanî û selefiyên cîhadî, pilandanerê damezrandina Dewleta Îslamî li Îraq û Şamê (DAIŞ), bîr û bawer û îdeolojîya DAIŞ, jêder û dahatên diravî yên DAIŞ, wilayetên DAIŞ li Îraqê û welatên erebî û cîhanê, serbazgirtina zarokan, dagîrkirina Îraqê û çêkirina Dewleta Îslamî li Sûriya, diket. Pışka duwê behsa deverên veqetiyayî yên Kurdistanê û erebkirinê diket û çar tewera pêk dihêt, qonaxên erebkirinê, pilana êrîşa DAIŞ bo ser Kurdistanê, piştevaniya Amerîka û welatên rojava bo Kurdan, azadkirina deverên ji Kurdistanê veqetiyayî yên DAIŞ kontrol kirin. Pışka sêyê li ser Şingal, Êzdî û DAIŞ e û pênc tewera pêk dihêt û behsa teror û ayîn, hozên derûberên Şingal û yên xiyanet li Êzdiyan kirin, girîngiya bajêrê Şingal bo Dewleta Îslamî (DAIŞ), xapandina Êzdiyan, dîdevan, diket. Pışka çarê ya vê pertûkê behsa DAIŞ û mesîhiyan diket û du tewera bi xwe ve digrit, li jêr devê şêwirî bo Selman bibe, dîdevaniyên rastexwe ji deşta Neynewa ya mesîhiyan. Pışka pêncê tawanên DAIŞ û wêrankirin û xerabkirina mizgeft û perestgehên ayînî û bi karînana çekê kîmyayî ji aliyê DAIŞ ve bi xwe ve digrit. Pışka şeşê behsa şerê azadkirina deverên ji Kurdistanê veqetiyayî ye û sê tewera pêk dihêt, serkirdayetiya Barzanî, rêkeftina Amerîka û hikûmeta Herêma Kurdistanê, derbazbûna leşkerê Îraqê di Kurdistanê re biçit bo azadkirina Mûsil. Pışka heftê behsa Kurdên Rojavayê û DAIŞ diket û du tewera bi xwe ve digrit, damezrandina PYD, kom bûna Serok Mesûd Barzanî digel Kurdên Rojavayê. Pışka heştê li ser şerê Kobanê û hinartina Pêşmerge bo Kobanê ye û sê tewera pêk dihêt, bizavên hinartina Pêşmerge bo Kobanê, Tirkiye û DAIŞ, helwêstê Îranê û Dewleta Îslamî û Kurdistan. Pışka nehê behsa amarên DAIŞ diket û çar tewera bi xwe ve digrit, amarên jimara Êzdiyan û jimara awaran, kampên awaran bo Êzdiyan, referandûm, dastanên Pirdê û Sêhêla.

Perwerde û xwendin di dîtina Serok Barzanî de

Dr. Barzan Şêx Ceifer Şêx Elî

Ev pertûk bi şêweyê babetan hatiye rêkxistin ku ji pêşekiyek û komek babetan pêk hatiye, pertûk xwendineke giştî û şîrovekarî ye li ser rola Serok Barzanî di warê perwerde û xwendinê û parastina nasnameya neteweyî ya Kurd. Babetên vê pertûkê, pêk hatiye ji sîstema perwerdeyê li Îraqê, pêşekiyeke dîrokî di derbarê perwerde û xwendinê li Kurdistanê, girîngiya perwerde û xwendinê di nav peyrew û bernameya Partiya Dêmokrata Kurdistanê , perwerde û xwendin di serdema Şoreşa Eylûlê di navbera salên (1961-1970) de, dîtina Serok Barzanî bo xwendekar û mamostayan, rola serokê welat di girîngîdan bi perwerde û xwendinê, rola Serok Barzanî di girîngîdan bi perwerde û xwendinê di çend qonaxên cuda de, Herêma Kurdistanê piştî raperînê, bandora şerê navxweyî li ser proseya xwendinê, şîrovekirina gotara siyasî ya Serok Barzanî di derbarê tewêja xwendekar û mamostayan, rola ziman di proseya çêbûna neteweyê de, rola Mela Mistefa Barzanî di naskirina zimanê Kurdî wek nasnameya neteweyî, bandora rêkeftinnameya Cezayîrê li ser zimanê Kurdî, bandora Şoreşa Gulanê li ser zimanê Kurdî wek zimanê neteweyî û nasnameya neteweyî, rola Serok Barzanî di parastina nasnameya çandî.

Rêberê efsanewî yê neteweya Kurd û Şoreşa Eylûlê di rojnameyên Rûsyayê de -(1958-1979)

Dr. Îsmaîl Hesaf

Ev pirtûk berhevok û wergera gotarên komek belavokan e di çapemeniya Rûsî de, derbarê kesayetiya efsanewî Mela Mistefa Barzanî û Şoreşa Eylûlê di navbera salên (1958-1979)an de. Pirtûk li gorî rêzika dîrokî ya bûyeran hatiye rêkxistin ku ji du pêşekî, wergêr û çapa Rûsî û gotarên rojnameyan pêk hatiye, bi giştî mijara gotaran derbarê kesayetiya Mela Mistefa Barzanî û xebata rizgarîxwaziya neteweyî ya Başûrê Kurdistanê û çalakiyên Partiya Dêmokrata Kurdistanê di navbera salên (1958-1979)an de dihewîne.

Hejar Mukriyanî jiyan û rola siyasî û rewşenbîrî (1921-1991)

Hemze Xanêleyî

Ev pirtûk lêkolîneke dîrokî ye di barê jiyan û rola siyasî û rewşenbîrî ya Hejar Mukriyanî di navbera salên (1921-1991)an de, di pêşekiyek û sê beş û paşkoan de pêk hatiye. Beşa yekê ya vê pirtûkê taybet e bi jiyan û rola siyasî heta Sal 1985 û du teveran di xwe de digire, di barê jiyan û çavkaniyên pêgehiştina hizra siyasî û çalakiyên siyasî de ye. Beşa duyê behsa çalakiyên siyasî yên navbera salên (1959-1991)an dike û du teveran di xwe de digire, ku tîrêjê davêje ser çalakiyên wî li Bexdayê di navbera salên (1959-1963)an, vegerîna Hejar bo Bexdayê û Îranê. Beşa sêyê di barê rola rewşenbîrî ya Hejar Mukriyanî ye û ji sê teveran pêk tê ku behsa paşxaneya rewşenbîrî, rojnamevanî û ragihandin û berhemên wî dike.

Rêya dijwar a serxwebûnê di bîranînên Teymez Ereb de

Siyamend Sêlkî

Ev pirtûk taybet e bi bîranînên pêşmergeyekî Şoreşa Duyemîn a Barzan û Komara Dêmokrata Kurdistanê û derbaskirina rêwîtiya dîrokî ya Mela Mistefa Barzanî û hevalan bo Yekîtiya Sovyeta berê, babet li gorî dem û bûyeran û bi şêweyê beş hatiye rêkxistin ku ji destpêk û neh beş û albûma wêneyan pêk hatiye. Pirtûk bi giştî behsa jiyan û xebata Teymez Ereb û awarebûnê dike, girîngtirîn babetên wê vekişîna leşkerê Barzan ber bi Rojhilata Kurdistanê di Sal 1945, derbaskirina ber bi Yekîtiya Sovyet û destpêkirina meynetiyan, hilgirsana Şoreşa Eylûlê ، gotûbêj û rêkeftinnameya 11ê Adarê û hilgirsana Şoreşa Gulanê ye.

Encûmena Serkirdayetiya Şoreşa Eylûlê li Kurdistan - Îraq

P. D. Şêrzad Zekeriya Mihemed

Ev pirtûk hejmara 8 a rêze pirtûkên (60 saliya Şoreşa Eylûlê (1961-1975)) e, sê pêşekî dihewîne, ku pêşekiyek bi nivîsandina D. Ebdulfetah Elî Botanî û pêşekiya lêkolîner û pêşekiya çapa duyem bi nivîsandina nivîskar e, ji pênc beş û pêvek û wêneyan pêk hatiye. Beşa yekem a pirtûkê behsa tevgera neteweyî ya Kurd li Kurdistana Îraqê di navbera salên (1958-1964) de dike ku barûdoxê siyasî li Kurdistanê di 14ê tîrmeha 1958an heta 18ê mijdara 1963an, pêşhatên siyasî li Kurdistanê di encama derbeya 18ê mijdara 1963an de. Beşa duyem di derbarê barûdoxê pêkanîna Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Kurdistana Îraqê de ye ku çar babetan dihewîne, civîna yekem a encûmenê û berçavtirîn bûyerên vê rûniştinê, bertekên aliyên Kurdî derbarê pêkanîna encûmenê, helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê û rêxistinên pîşeyî û cemawerî derbarê pêkanîna encûmenê, beyanname û belavokên destpêkê yên Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê. Beşa sêyem behsa pêşhatên barûdoxê siyasî li Kurdistanê di navbera salên (1965-1970) de hatiye kirin û sê teweran dihewîne ku behsa Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Kurdistanê û têkçûna barûdox di encama destpêkirina şer di nîsana 1965an de, Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Kurdistanê û pêşhatên siyasî li Kurdistanê piştî derbeya 17ê tîrmeha 1968an, dawiya Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Kurdistanê dike. Beşa çarem behsa çalakiyên Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê û tevgerên navxweyî dike di derbarê rêkxistina rêveberiyan û karûbarên darayî, tenduristî, perwerde û fêrkirin, pirsgirêka erd û zar û barûdoxê cotkaran, pêşxistina dadweriyê, karûbarên Pêşmerge, warê civakî. Beşa pêncem a vê pirtûkê behsa çalakiyên derveyî yên Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê ji bo piştgîrîkirina şoreşa Kurd li Kurdistanê dike, ku çar babetan dihewîne di derbarê hewlên derveyî yên encûmenê heta dema derketina şer li Kurdistanê sala 1965an, geşta Îsmet Şerîf Wanlî bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û encamên wê, çalakiyên derveyî yên encûmenê heta sala 1966an, Encûmena Serkirdayetiya Şoreşê li Kurdistanê û çalakiyên wê yên derveyî heta sala 1970an.

Siyaseta Amerîka beramberî doza Kurdî li Îranê 1960-1981

Doktor Karwan Salih Weysî

Ev pirtûk di bingeh de têzeke akademî ye li ser siyaseta Amerîka beramberî doza Kurdî li Îranê di navbera salên 1960-1981ê de, xwendineke dîrokî û belgeyî ye, ji pêşekî û şeş beş û paşbendekê pêk hatiye. Beşa yekê ya vê pirtûkê li ser helwesta Amerîka ya ji doza Kurdî li Îranê di navbera salên 1943-1959an de ye û ji sê tewaran pêk tê, ku behsa Amerîka û bûyerên bajarê Urmiyê li sala 1943an, Barûdoxên siyasî yên Kurdan li Îranê bi dîtina Amerîkayê di kanûna duyê 1943 heta adara 1947an, pêşhatên doza Kurdî li Îranê di helwestên Amerîkayê de li nîsana 1947-kanûna yekê 1959an, dike. Beşa duyê li dor siyaseta Amerîka beramberî doza Kurdî li Îranê di navbera salên 1960-1972an de ye û sê tewaran bi xwe ve digire, siyaseta Amerîka beramberî pêşveçûnên doza Kurdî li Îranê di navbera kanûna duyê 1960- çiriya yekê 1963an, pêşhatên siyasî yên doza Kurdên Rojhilat û siyaseta Amerîka di navbera salên 1964-1968an de, bandora peywendî yên Amerîka û Îranê li ser Kurdên Rojhilat di navbera salên 1969-1972an de. Beşa siyê behsa pêşveçûn û rengvedana doza Kurdî di nav pêşhatên Îranê û siyaseta Amerîka di navbera salên 1973-1978an de dike, sê tewaran bi xwe ve digire li ser çarenivîsa doza Kurdî di bin siya siyaseta Amerîkayê de di navbera salên 1973 heta 1971an, siyaseta Amerîka beramberî bandora doza Kurdî li ser rewşa siyasî ya Îranê li sala 1977an, beşdariya Kurdan di şoreşa gelên Îranê de û rengvedana doza Kurdî di helwest û siyaseta Amerîkayê de li sala 1978an. Beşa çarê li ser siyaseta Amerîka beramberî danûstandin û pêşhatên siyasî li Rojhilatê Kurdistanê di navbera kanûna duyê heta 22ê tebaxa 1979an de ye û ji sê tewaran pêk tê, ku behsa şer û danûstandinên otonomiyê di navbera Kurd û hikûmeta Îranê de û siyaset û helwestên Amerîka di kanûna duyê-adara 1979an, pêşhatên hewlên Kurdan ên hikmê xwebirêvebirinê ligel desthilata nû ya Îranê û siyaseta Amerîka li nîsan-gulan 1979an, Barûdoxê bizavên Kurdan ên bi destveanîna mafên xwe yên neteweyî ligel hikûmeta Îranê û siyaseta Amerîka li hizêranê heta 22ê tebaxa 1979an, dike. Beşa pêncê behsa helwest û siyaseta Amerîka beramberî pêşhatên siyasî li Rojhilatê Kurdistanê li 23ê tebaxê heta kanûna yekê ya 1979an dike û sê tewaran bi xwe ve digire, siyaseta Amerîka beramberî danûstandinên Kurdan û rejîma nû ya Îranê li 23-31ê tebaxa 1979an, siyaseta Amerîka di nav hewlên aştiyê di navbera Taran û Kurdan de li eylûlê-çiriya yekê ya 1979an, qonaxa dawiyê ya şer û danûstandinên Kurdan ligel hikûmeta Îranê û siyaseta Amerîka di çiriya duyê-kanûna yekê ya 1979an. Beşa şeşê li ser siyaseta Amerîka beramberî doza Kurdî li Îranê di navbera salên 1980-1981ê de ye û sê tewaran bi xwe ve digire ku behsa bizava neteweyî ya Kurdî li Îranê û siyaseta Amerîka beramberî wê di kanûna duyê- tîrmeha 1980yî, doza Kurdî di navbera guhertinên siyaseta Îran û Amerîkayê de li tîrmeha-çiriya duyê ya sala 1980yî, şikestina bizava neteweyî ya Kurdên Rojhilat û siyaseta Amerîka li kanûna yekê 1980 -çiriya duyê 1981ê, dike.

Rehendên jeopolîtîk ên referanduma serxwebûnê li Herêma Kurdistanê ya Îraqê

Dr. Sasan Hikmet Elî

Ev pirtûk tezeke akademîk e li ser rehendên jeopolîtîk ên referanduma serxwebûnê li Herêma Kurdistanê ya Îraqê ku ji kurteya lêkolînê, pêşgotinekê, pênc beşan û pêvekan pêk tê. Beşa yekem a vê pirtûkê behsa çarçoveya teorîk a lêkolînê dike û ji du beşan pêk tê, ku li ser mafê biryardana çarenivîsa neteweyan, referandum û encamên wê di ronahiya ezmûnên navneteweyî de ye. Beşa duyem ku ji du beşan pêk tê, li ser bingehên jeopolîtîk û astengiyên damezrandina dewletê li Herêma Kurdistanê ya Îraqê ye. Beşa sêyem ji du beşan pêk tê wekî serhildan û geşebûna doza Kurd, palder û pasavên referanduma serxwebûnê ya Herêma Kurdistanê ya Îraqê. Beşa çarem behsa helwestên navxweyî, herêmî û navneteweyî yên li hember referanduma serxwebûnê ya Herêma Kurdistanê ya Îraqê dike û ji sê beşan pêk tê wekî helwestên li ser asta navxweyî ya Îraqê, helwesta welatên cîran û helwesta civaka navneteweyî. Beşa pêncem li ser encamdana referanduma serxwebûnê û encamên wê û senaryoyên paşeroja Herêma Kurdistanê ya Îraqê ye û ji sê beşan pêk tê wekî amadekariyên encamdana referanduma serxwebûnê û şirovekirina encamên wê li Herêma Kurdistanê, encamên navxweyî û derveyî yên referanduma serxwebûnê ya Herêma Kurdistanê ya Îraqê û senaryoyên paşeroja Herêma Kurdistanê.

Şoreşa Duyemîn a Barzan

Dr. Mistefa Mihemed Kerîm

Beşa yekem a pirtûkê behsa rewşa siyasî ya devera Barzan di heyama salên (1933-1939) de dike û sê tewaran dihewîne, ku behsa bûyerên siyasî yên Îraqê di navbera salên (1933-1939), raperîna Xelîl Xoşewî di navbera salên (1934-1936) û qonaxa awarebûna şêxên Barzan dike. Beşa duyem a vê pirtûkê behsa faktorên alîkar ên serhildana Şoreşa Duyemîn a Barzan dike û ji sê tewaran pêk tê, ku behsa bandor, rol û xebata rêberên tekkeya Barzan, Şerê Duyemîn ê Cîhanê û bandorên wê yên siyasî û aborî li ser Başûrê Kurdistanê û derketina partî û komelên siyasî yên Kurd dike. Beşa sêyem behsa Şoreşa Duyemîn a Barzan ji destpêka qonaxa çekdarî ve ji bo qonaxa danûstandinan ji 2ê çiriya pêşîn a 1943an heta 3ê hezîrana 1944an dike û ji sê tewaran pêk tê, ku behsa qonaxa dûrxistinê Mistefa Barzanî ber bi hilgirsandina şoreşê, qonaxên destpêkê yên Şoreşa Duyemîn a Barzan û danûstandinên di navbera serkirdatiya şoreşê û hikûmeta Îraqê de dike. Beşa çarem behsa têkçûna peywendiyan û hilgirsandina şoreşê û encamên wê dike û du tewaran dihewîne ku li ser girjbûna peywendiyên hikûmet û serkirdatiya şoreşê û xamûşkirina Şoreşa Duyemîn a Barzan û encaman e.

Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê (Balyozxaneya Kurdistanê li Tarawgeyê) 1949-1975

Elî Ceifer

Pirtûka Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê (Balyozxaneya Kurdistanê li Tarawgeyê) di navbera salên (1949-1975) de ku di bingeh de du beş bûye ji zimanê erebî hatiye wergerandin ser zimanê kurdî, ji pêşgotin, dergeh û şeş beşan pêk tê. Beşa yekem a vê pirtûkê, kurte-dîrokeke tevgera xwendekarên cîhanê û tevgera Xwendekarên Kurdistanê dihewîne, herwiha hûrgiliyên her hevdeh kongreyên Komeleya Xwendekarên Kurd li Ewropayê hatine pêşkêşkirin. Beşa duyem behsa pêkhateya hizrî û siyasî ya komeleyê û armancan, çalakiyên komeleyê di warê cîhanîkirina pirsgirêka Kurd, çalakiyên komeleyê li welatên Ewropaya Rojhilat, rola jinê di komeleyê de û peywendiyên kurdî, peywendiya komeleyê li gel rêxistinên xwendekarên cîhanê û alîkariyên darayî yên xwendinê, helwesta rejîmên dagîrkerên Kurdistanê li hember komeleyê û çalakiyên wê, helwesta partiyên şîûî li hember komeleyê, nakokiyên komeleyê û cudabûna wan û çend helwestên komîdî û serpêhatiyeke xweş a komeleyê dike. Beşa sêyem hatiye terxankirin ji bo behskirina şaxên Komeleya Xwendekarên Kurd li welatên Ewropaya Rojhilat û Rojava wekî, şaxa Brîtanya, Awistriya, Almanyaya Rojava, Stenbol, Almanyaya Rojhilat, Yekîtiya Sovyetê ya berê, Berlîna Rojava, Çekoslovakyaya berê, Polonya, Yûgoslavyaya berê, Swêd, Romanya, Fransa, Bulgaristan, Macaristan, Îtalya, Îspanya û Holanda. Beşa pêncem behsa jiyannameya hejmarek ji çalakvanên vê komeleyê dike. Beşa şeşem a vê berhemê, çend belgeyên komeleyê û wêneyan dihewîne.

Kêmîneyên Rojhilata Navîn civaka Kurd 1918-1974 (Bergê çarem)

B. Destanî

Di bingeh de, ev proje (30) berg dihewîne, desteya ensîklopediya P.D.K tenê ew beş wergerandiye ku taybet bi civaka Kurd li Rojhilata Navîn e. Ev pirtûk ji çar bergan pêk tê di derbarê kêmîneyên Rojhilata Navîn taybet bi civaka Kurdî ya navbera salên (1918-1974), komek belgeyan dihewîne, babetên wê li gorî dem û bûyeran hatine rêkxistin ku ji aliyê B. Destanî ve hatiye amadekirin. Ev çar berg pişta xwe bi brûsk, nameyên hatine guhertin û raporên resen girêdidin. Bergê çarem 178 belge û bîranîn dihewîne di navbera salên (1967-1974), babetên wê ronahiyê dixin ser niyeta Encûmena Serkirdatiya Şoreşê di piştgiriya pêşniyarên Bezzaz de di hezîrana 1966an de ku bû sedema çareseriya pirsa Kurd di sala 1970yî de, çareseriyek ku yekser rûbirûyê astengiyan bû, ragihandina plana otonomiyê ji bo Kurd ji aliyê Meclîsa Qiyadeya Şoreşê ve di sala 1974an de û redkirina wê ji aliyê Partiya Dêmokrata Kurdistanê û hilgirsandina şer li dijî daxwazên Şoreşa Eylûlê .

نهێنییەکانی بارزان

Îsmaîl Erdalan

Ev pirtûk ji bilî naverokê, şiroveyek wekî pêşgotin ji aliyê desteya ensîklopediya ve jê re hatiye nivîsandin û kesayetî û bûyerên nav pirtûkê careke din hatine nasandin û di pêvekekê de hatine pênasekirin û di dawiyê de teksta farisî (Esrar Barzan) wekî xwe hatiye danîn. Ev pirtûk behsa erdnîgarî û jiyana civakî ya navçeya Barzan, armanca vegera Mela Mistefa Barzanî ji Silêmaniyê bo Barzan û amadekariyên wî ji bo şoreşa Barzan û piştgiriya partiyên siyasî û rewşenbîran ji şoreşa Barzan, destêwerdana dewleta îngilîz û ketina kabîneya hikûmeta Îraq û pêkanîna kabîneya Nûrî Seîd û rola Macid Mistefa di vê kabîneyê de, barûdoxa siyasî ya cîhanê û bandorên wê li ser Kurdistanê, çûna Mistefa Xoşnaw û Mîrhac û Îzet Ebdullezîz bo Barzan, pêkanîn û bernameya Lijneya Azadî ji bo şoreşa duyem a Barzan û peywendî li gel Partiya Hîwa û pêşkêşkirina yadnameyê bo nûnerên welatên biyanî, derxistina daxuyaniyê li ser barûdoxa şoreşê, gavên Lijneya Azadî di aliyê leşkerî de, hilgirsa şoreşa duyem a Barzan di sala 1945an de û dawîhatina şoreşê û çûna Mela Mistefa Barzanî bo Rojhilatê Kurdistanê li Îranê dike.

Şiyanên erdnîgarî yên Herêma Rojavayê Kurdistanê (Lêkolînek di erdnîgariya siyasî de)

Îmad Ebdul Huseyn Caf

Ev pirtûk lêkolîneke akademîk e li ser sînorê Herêma Rojavayê Kurdistanê di nav dewleta Sûriyê û Kurdistanê mezin de, ku bi şêweyê beş, babet û tewaran hatiye rêkxistin, ji pêşgotinek û çar beş û pêvekekê pêk tê. Beşa yekem a vê pirtûkê çarçoveya teorî ya lêkolînê ye, du babetan dihewîne li ser têgîna Kurd û sînorê Kurdistanê û dabeşkirina Kurdistanê û destnîşankirina sînorê Kurdistanê, têgîna herêm û Rojavayê Kurdistanê û diyarkirina sînorê Herêma Rojavayê û rûber û şêwe û cihê Herêma Rojavayê ye. Beşa duyem behsa şiyanên xwezayî yên erdnîgarî yên Herêma Rojavayê dike ku pêkhateya jeolojî û bilindî û nizmiyê, avhewa, çavkaniyên avê, ax û rûpoşa riwekan, çavkaniyên kanzayî dihewîne. Beşa sêyem li ser şiyanên erdnîgarî yên mirovî yên Herêma Rojavayê ye û ji du babetan pêk tê, behsa erdnîgariya niştecihên Herêma Rojavayê wek guhertinên demografîk û guhertin û dabeşbûn û pêkhateya niştecihan, şiyanên erdnîgarî yên aborî yên Herêma Rojavayê Kurdistanê wek Çalakiyên Çandinî û pîşesazî û veguhastin û bazirganî û xizmetguzarî û geştyariyê dike. Beşa çarem li ser nirxandina şiyanên siyasî û asteng û senaryoyên paşeroja Herêma Rojavayê ye, ku hêzên siyasî yên Herêma Rojavayê, serhildana cemawerî ya Sûriyê û Kurdên Rojavayê, Rêveberiya Xweser û qonaxên çêbûna wê, peywendiyên navxweyî û derveyî yên Herêma Rojavayê, asteng û senaryoyên li ber paşeroja Herêma Rojavayê dihewîne.

Siyaseta Iraqê ya gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê (1958-1975)

Elî Xelîl Bêtkarî

Ev pirtûk têzeke akademîk e li ser siyaseta Iraqê ya gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê di navbera salên (1958-1975) de, ku ji pêşgotin û derazînk û sê pişkan û paşbendekê pêk tê. Di derazînkê de, kurtiyeke dîrokî li ser destpêka vedîtina gazê li Iraqê û hatina kompaniyên gazê bo Iraqê hatiye behskirin. Pişka yekê ya vê pirtûkê, li ser siyaseta Iraqê ya gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê, di navbera salên (1958-1963) de ye û ji sê tewaran pêk tê, ku danûstandinên hikûmeta Iraqê di gel kompaniyên gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê, derxistina yasaya hejmar (80) ya sala 1961ê û têkçûna peywendiyên hikûmeta Iraqê û Partiya Dêmokrata Kurdistanê û lêdana gazxaneya Eynzale di Çiriya Pêşîn a 1962an de, hatiye şirovekirin. Pişka duyê, behsa siyaseta Iraqê ya gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê, di navbera salên (1963-1970) de dike û ji sê tewaran pêk tê, ku danûstandinên hikûmeta Iraqê di gel kompaniyên gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê di navbera salên (1963-1966) de, yasaya hejmar (97) ya sala 1967ê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê û lêdana gaza Kerkûkê di Adara 1966an de bi xwe ve digire. Pişka sêyê li ser siyaseta Iraqê ya gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê, di navbera salên (1970-1975) de ye û sê tewaran bi xwe ve digire, behsa danûstandinên xwemalîkirina gazê di gel kompaniyên gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê di navbera salên (1970-1972) de, yasaya xwemalîkirina gazê hejmar (69) ya sala 1972yê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê, siyaseta Iraqê ya gazê piştî xwemalîkirina gazê û helwesta Partiya Dêmokrata Kurdistanê di navbera salên (1973-1975) de, dike.

Kêmîneyên Rojhilata Navîn civaka Kurd 1918-1974 (Berga sêyem)

B. Destanî

Berga sêyem 169 belge û bîranîn dihewîne navbera salên (1941-1967), di derbarê nivîsar û raporên peywendîdar bi pêgeha siyasî û serbazî li Kurdistana Îranê, Barûdox-a sînorên navbera Îran û Îraq-ê di dema şerê duyem ê cîhanî de, destêwerdana Rûsya, Almanya û Tirkiye li navçeyê de, siyaseta dewleta Tirkiye hember Kurd, Kurdên Sûriye, Kurdistana Azerbaycanê, Partiya Dêmokrata Kurdistanê bi serkirdatiya mela Mistefa Barzanî di Sala 1961 de, têkçûna peywendiyên navbera Kurd û hikûmeta Îraq-ê di sala 1965.

Mistefa Barzanî di belgeyên نهێنی yên hikûmeta Îraqê de

Dr. Burhan Hatem Gomertalî

Ev pirtûk ji pêşgotinek û sê beşan û pêvekên belgeyan pêk tê. Beşa yekem a vê pirtûkê du mijaran dihewîne, ku behsa çavdêriya hikûmetê li ser tevger û peywendiyên navxweyî û derveyî yên Mistefa Barzanî dike. Beşa duyem ku du mijaran dihewîne, li ser serpereştiya şeran ji aliyê Barzanî û kongreya Gelale ye. Beşa sêyem ji sê mijaran pêk tê, ku amaje bi helwesta Barzanî li hember rêkeftinên 10ê sibata 1964an û 29ê hezîrana 1966an û 11ê adara 1970yî dike.

Bêdewletî wek sedema afirandinê li cem sê helbestvanên Kurd (Cegerxwîn, Hêmin, Peşêw)

Rêbaz Hesen Rehman

Ev pirtûk lêkolînek e ji nêrîna wêjeyî ve li ser pirsa bêdewletiyê di nivîsarên (Cegerxwîn û Hêmin û Peşêw) de, ji pêşgotinek û sê beşan û her beşek jî ji çend mijaran pêk tê. Beşa yekem behsa dewlet û encamên bêdewletiyê yên peywendîdar bi afirandinê ve dike û sê mijaran dihewîne li ser zarave, têgeh, pênase, bingeh û rol û girîngiya dewletê. Têgeh, pênase, peywendiya bêdewletiyê bi nasnameyê re û penaberî û girîngiya bingehê axê li cem helbestvanan. Têgeh, pênaseya afirandinê, afirandin ji aliyê derûnnasiyê ve, nêrîna Sigmund Freud û Carl Gustav Jung û Alfred Adler ji bo afirandinê. Beşa duyem a vê pirtûkê behsa peywendiya bêdewletiyê bi pirsên nasname û penaberî û axê dike, ji sê mijaran pêk tê ku ronahiyê dixe ser nebûna nasnameya neteweyî, penaberî û ax wek sedema afirandina helbestan li cem helbestvanên Kurd wek Cegerxwîn û Hêmin û Peşêw. Beşa sêyem hatiye terxankirin ji bo bandora pirsên derûnî li ser afirandina helbestan li cem helbestvanan û sê mijaran dihewîne li ser, girêya xwe kêm dîtinê, hestê bindestiyê û berteka derûnî wek sedema afirandina helbestan li cem helbestvanan Cegerxwîn û Hêmin û Peşêw.

Bazneya نهێنی

Sîrwan Biyeyî û Star Dorî

Pirtûka yekemîn di derbarê rê û şûna sîxuriyê de ye, teorî û pratîka îstîxbaratê di Çînê kevnar de û ji pêşgotinekê û çend tewaran pêk tê ku di derbarê sîxur, نهێنیgerî û dij-rêkar, Çalakîyên نهێنی û şerê derûnî, bîrdozên nirxandin û îstîxbaratê, kesayetî, cîbicîkirina proseya îstîxbaratê, nîşanên dewleta şikestxwarî, îstîxbarata Serbaz û meydanî de ye. Pirtûka duyemîn behsa îstîxbaratê, ji نهێنیyê ber bi siyasetê ve dike û pêşgotinekê û çend tewaran dihewîne ku behsa çîtiya îstîxbaratê, pêşketina dezgehên îstîxbaratî yên Amerîkayê, proseya îstîxbaratê kî çi ji bo kê dike?, komkirina zanyarî û rêzikan, şîrovekirin, dij-îstîxbarat, Çalakîyên نهێنی, rola siyasetmedar, çavdêrî û berpirsiyarî, bernameya îstîxbaratê, pirsa exlaq di îstîxbaratê de, dezgehên îstîxbaratî yên biyanî dike. Pirtûka sêyemîn di derbarê hunera sîxuriyê de ye, ji pêşgotinekê û çend tewaran pêk tê ku behsa kî sîxuriyê dike?, Çalakîyên diyar ên sîxuriyê, dezgehên emnî yên Amerîkayê, Moskow bajarê sîxuran, têkdan, kelûpelên veşartina peyamê, cihê hevdîtina نهێنی, çek, çawa bibin sîxur, çarenûsa sîxur dihewîne.

Kurdistan, ji raperînê ber bi referandûma serxwebûnê

Doktor Saman Soranî

Ev pirtûk di derbarê referandûm û raperînê de ye wek du bûyerên girîng ku cemawerê Kurdistan tê de beşdar bûne, ji pêşgotinekê û du beşan û her beşek ji çend tewaran pêk hatiye. Beşa yekemîn a vê pirtûkê behsa raperîna gelê Kurdistanê û encamên erênî yên doza Kurd dike û du tewaran dihewîne di derbarê, raperîn û peywendîyên dîplomatîk ên Kurd, raperîn çima rû da?, serkutkirina hovane ya raperînê ji aliyê rejîma Seddam û bertekên navneteweyî, damezrandina parlementoyê, ragihandina federalî, damezrandina yekem kabîneya hikûmetê, rêkeftinnameya dîrokî ya Washingtonê, peywendîyên Kurd û Amerîka û Kurd û Fransa piştî raperînê. Rola Kurd di proseya azadiya Îraq û hevkêşeyên paşê, azadkirina Îraqê di sala 2003an de, maf û pêgeha Kurd di nav destûra sala 2005an de, Kurd di nav hevkêşeya Îraqî ya piştî rûxana rejîma Beis, serokatiya herêmê wek destkefteke nû ji bo gelê Kurdistanê, peywendîyên dîplomatîk piştî damezrandina serokatiya Herêma Kurdistanê. Beşa duyemîn di derbarê referandûma serxwebûna Kurdistanê û yasayên navneteweyî yên derbasdar û dengê Kurd de ye, sê tewaran dihewîne ku terxan kiriye ji bo, amadekariyên encamdana referandûmê û helwestên herêmî û navneteweyî, rola pêşmerge di şerê DAIŞê de bi serokatiya Serok Barzanî, referandûm ji bo serxwebûnê?, amadekariyên encamdana referandûmê, helwesta Îraq û welatên cîran li hember encamdana referandûmê, helwesta civaka navneteweyî, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, Rûsyaya federal, Brîtanya, Fransa û Almanya û welatên din û rêxistinên navneteweyî û herêmî. Felsefeya referandûmê wek faktoreke girîng a serweriya Kurdistanê, parêzgarîkirin li man û yekparçeyî û bihêzkirina qeware û dezgehên destûrî yên Herêma Kurdistanê, gelê Kurdistanê di referandûmê de baweriya bi xwe jê re vegeriya ta ku zêdetir berevaniyê li nasnameya xwe ya neteweyî bike. Rola Serok Barzanî di serpêxistina referandûma serxwebûnê û biryara wî ya hekîmane li ser encamdana referandûma serxwebûnê, rola Serok Barzanî di yekxistina rêzan û vejandina hêviyê, belê Serok Barzanî merce û rêber e, Serok Barzanî dibistanek ji bo aştiyê û felsefeya diyaloga siyasî, peyama Serok Barzanî û felsefeya yekbûna nîştimanî.

Navçeyên azadkirî yên Başûrê Kurdistanê (1961-1970)

Elî Çiyaî

Beşa yekemîn a vê pirtûkê di derbarê sînorê erdnîgarî û çawaniya birêvebirina navçeyên azadkirî de ye, sê tewaran dihewîne ku behsa sînorê erdnîgarî yê navçeyên azadkirî, çawaniya birêvebirin û kêşe û giriftên wê û birêvebirina navçeyên azadkirî û ragihandinên şoreşê, damezrandina encûmena serkirdayetiya şoreşê û kêşe û giriftên di navçeyên azadkirî de û dadgehên şoreşê û cureyên dadgehan di navçeyên azadkirî de û taybetmendî û girîngiya dadgehên şoreşê û çavkaniya darayî ya dadgehên şoreşê û pişkinîn û hûrbîniya dadgehan dike. Beşa duyemîn a pirtûkê behsa Barûdoxê aborî, jiyan û gûzeraniya xelkê di navçeyên azadkirî de dike, ji sê tewaran pêk tê: di derbarê berhemên çandinî di navçeyên azadkirî de û berhemên darên berdar û berhemên xwezayî û daristan û berhemanîn di kerteya çandinî de û palpiştî û hevkariya cotyar û rûniştvanên navçeyên azadkirî ji bo şoreşê, ajeldarî û şêwaz û çawaniya karê merdariyê di navçeyên çiyayî de û şevan bi kîv (şewîn) û giriftên li ber kerteya ajeldariyê, bazirganî û cureyên bazirganî û pîşeweriyê. Beşa sêyemîn di derbarê Barûdox û jiyana civakî ya navçeyên azadkirî de ye, sê tewaran dihewîne ku behsa helwesta hozan û dab û nerîtan û rol û pêgeha jin û dab û nerîtan, perwerde û fêrkirin, rewşa tenduristî di navçeyên azadkirî de dike.

Dîroka Pêşmerge ji Împeratoriya Osmanî heta Îraqa îro

Michael G. Lortz

Beşa yekem a vê pirtûkê ji bo nîzama şervanên Kurd û girîngiya Pêşmerge hatiye terxankirin, Pêşmerge tê wateya serbazê Kurd ê Kurdistana Îraqê. Beşa duyem li ser paşxaneya Pêşmerge ye di navbera salên (1890-1958) de, hêzên Kurdî di Şerê Cîhanî yê Yekem de, serhildana Şêx Mehmûdê Berzencî, serhildana Şêx Seîd, Xoybûn (serhildana Araratê), destpêka nav û dengê Barzanî, serhildana hêzên Barzanî û serhildana Barzan (1943-1945), Komara Kurdistanê li Mehabadê, serpêhatî û nakokiyên dîrokî yên piştî ketina Mehabadê û Pêşmerge li Yekîtiya Sovyetê di navbera salên (1947-1958) de dihewîne. Beşa sêyem behsa Pêşmerge li Îraqa nû di navbera salên (1958-2003) de dike, wekî şerê Kurd - Îraq (1961-1970), têkçûna rêzên Pêşmerge, şerê duyem ê Kurd û Îraq (1974-1975), damezrandina Yekîtiyê, şerê di navbera Îran û Îraqê de (1980-1988), Pêşmerge di dema operasyona Bagera Çolê de (1990-1991), serhildana 1991, şerê navxweyî yê Kurd (1995-1998), Pêşmerge di dema operasyona azadiya Îraqê de di sala (2003) de, Pêşmerge li Îraqa nû (2003-2005).

Kêmneteweyên Rojhilata Navîn Civaka Kurd 1918-1974 (Berga yekem)

B. Destanî

Di bingeh de, ev proje (30) berg dihewîne, desteya ensîklopediya P.D.K tenê ew beş wergerandiye ku taybet bi civaka Kurd li Rojhilata Navîn e. Ev pirtûk ji çar bergan pêk tê li ser kêmneteweyên Rojhilata Navîn taybet bi civaka Kurd a navbera salên (1918-1974), komek belgeyan dihewîne, babetên wê li gorî dem û bûyeran hatine rêkxistin ku ji aliyê B. Destanî ve hatiye amadekirin. Ev çar berg pişta xwe bi brûsk, nameyên hatine guhertin û raporên resen girêdidin. Berga yekem 125 belge û bîranîn dihewîne di navbera salên (1918-1930), ku nexşeya dîroka hevçerx a Kurd li Rojhilata Navîn dikêşe û bi daxwaza Kurdan beriya Konferansa Aştiyê ya Parîsê di sala 1919 de dest pê dike, bi daxwazî, gilî û serhildanên salên 1920 û 1930 yên Kurdên Îraqê berdewam dike.

Dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Bergê duyem

Desteya Ensîklopediya (P.D.K)

Ev pirtûk du bergan dihewîne ku bi awayekî giştî behsa dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê dike û babetên wê li gorî dem û bûyeran hatine rêkxistin. Bergê duyem ê pirtûkê behsa biryarên siyasî yên kongreya dehem, daxuyaniya dawî ya kongreyê û lîsteya gotar û bername û peyamên pîrozbahiyê yên kongreyê, konfransa leşkerî ya serkirde û fermandarên partiyê dike. Behsa kongreyên yazdehem ên Partiya Dêmokrata Kurdistanê- Yekgirtû sala 1993, dozdehem a sala 1999, sêzdehem a sala 2010 dike ku kongreya yazdehem daxuyaniya kongreya duyem a Partiya Yekgirtina Kurdistanê û deqa raporta siyasî ya kongreyê û rêzikname û bernameya navxweyî ya pesendkirî ya partiyê û biryar û raspardeyên kongreyê û daxuyaniya dawî ya karûbarên kongreyê û peyam û peyamên pîrozbahiyê yên kongreyê dihewîne, kongreya dozdehem, deqa gotara serok Mesûd Barzanî ji bo mêvan û endamên kongreyê, raporta giştî ya kongreyê, rêzikname û bernameya navxweyî ya pesendkirî ya kongreyê û biryar û raspardeyên kongreyê, daxuyaniya dawî ya kongreyê û gotar û peyam û name û peyama pîrozbahiyê dihewîne, kongreya sêzdehem deqa gotara serok Mesûd Barzanî ji bo kongreyê, rêzikname û bernameya navxweyî ya pesendkirî ya kongreyê, daxuyaniya dawî ya kongreyê û raspardeyên kongreyê, beşek ji wan gotarên ku ji aliyê mêvanan ve hatin xwendin dihewîne.

Dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Bergê yekem

Desteya Ensîklopediya (P.D.K)

Ev pirtûk du bergan dihewîne ku bi awayekî giştî behsa dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê dike û babetên wê li gorî dem û bûyeran hatine rêkxistin. Bergê duyem ê pirtûkê behsa biryarên siyasî yên kongreya dehem, daxuyaniya dawî ya kongreyê û lîsteya gotar û bername û peyamên pîrozbahiyê yên kongreyê, konfransa leşkerî ya serkirde û fermandarên partiyê dike. Behsa kongreyên yazdehem ên Partiya Dêmokrata Kurdistanê- Yekgirtû sala 1993, dozdehem a sala 1999, sêzdehem a sala 2010 dike ku kongreya yazdehem daxuyaniya kongreya duyem a Partiya Yekgirtina Kurdistanê û deqa raporta siyasî ya kongreyê û rêzikname û bernameya navxweyî ya pesendkirî ya partiyê û biryar û raspardeyên kongreyê û daxuyaniya dawî ya karûbarên kongreyê û peyam û peyamên pîrozbahiyê yên kongreyê dihewîne, kongreya dozdehem, deqa gotara serok Mesûd Barzanî ji bo mêvan û endamên kongreyê, raporta giştî ya kongreyê, rêzikname û bernameya navxweyî ya pesendkirî ya kongreyê û biryar û raspardeyên kongreyê, daxuyaniya dawî ya kongreyê û gotar û peyam û name û peyama pîrozbahiyê dihewîne, kongreya sêzdehem deqa gotara serok Mesûd Barzanî ji bo kongreyê, rêzikname û bernameya navxweyî ya pesendkirî ya kongreyê, daxuyaniya dawî ya kongreyê û raspardeyên kongreyê, beşek ji wan gotarên ku ji aliyê mêvanan ve hatin xwendin dihewîne.

Ma bindest dikare biaxive?

Gayatri Spivak

Ev pirtûk lêkolîneke felsefî ye ku ji pêşgotina wergêr pêk tê. Pirtûk bi awayekî giştî behsa desthilat, xwestek, berjewendî û nêrînên feylesofan di vî warî de dike, behsa xelkê bindest, paşmayî û perawîzxistî dike bi her sedem û hincetekê be, behsa rojhilat dike ku feylesof bawer dikin ew rojhilata niha heye, rojava çêkiriye û ne ya xelkê rojhilat bi xwe ye û rojava bi tişta rojhilatiyan razî nabe, pirsa rewşenbîrên rojhilatî xistiye ber çavan.

Doza Kurd li Rojavayê Asyayê di destpêka sedsala bîst û yekê de

Olga Îvanovna Jîgalîna

Ev pirtûk ji zimanê rûsî hatiye wergerandin, koma babetên taybet bi şirovekirina doza Kurd e li welatên Rojavayê Asyayê ku welatên Îraq, Tirkiye, Sûriye û Îranê digire nav xwe, piraniya wan nivîs û şiroveyan ji aliyê kurdolojîstên Peymangeha Dîrasatên Rojhilat û dezgehên xwendina bilind li Moskowê hatine nivîsandin û, tekezî li ser hûrgiliyên pirsgirêka Kurd li Îraq û Tirkiyeyê dikin û beşek jî ronahiyê dixin ser taybetmendiyên pirsgirêka Kurd li Îran û Sûriyeyê, herwiha aliyên herêmî û navneteweyî jî tê de hatine xistin ber çavan. Babetên vê pirtûkê pêk tên ji pirsgirêka Kurd li Rojavayê Asyayê di destpêka sedsala bîst û yekê de, serhildan û pêşketina nakokiyên navxweyî yên Kurdan, helwesta cîranên herêmî li ser serxwebûna Kurdên Îraqê, Amerîka û Kurdên Başûr, Başûrê Kurdistanê û pêşketina proseya siyasî li Îraqê, astengiyên cîbicîkirina otonomiya Başûrê Kurdistanê û sedemên negeriyanê, rola siyasî ya zanîngehên Başûrê Kurdistanê, pêşketina siyasî ya Kurdên Başûr, destûra herheyî ya Îraqê û berjewendiyên Kurdan, bandora krîza Îraqê li ser çareserkirina pirsgirêka Kurd li Komara Tirkiyeyê, werçerxana demokrasiyê û pirsgirêka Kurd li Tirkiyeyê di destpêka sedsala bîst û yekê de, peywendiyên tirkmenên Îraqê ligel hêzên siyasî yên cuda û berjewendiyên Tirkiyeyê, helwesta muhafezekarên nû yên Îranê derbarê pirsa Kurd û aramiyê li Rojavayê Asyayê, faktora Kurd di siyaseta derve ya Tirkiyeyê de, rola Başûrê Rojhilatê Tirkiyeyê di stratejiya neteweyî ji bo veguhastina enerjiyê bo bazarên navxweyî û derve de, rewşa Îraqê û pirsgirêkên aramiya siyasî li Tirkiyeyê, Başûrê Kurdistanê wek girîngtirîn faktora aramiya Îraqê, faktora Kurd û aramiya herêmî, bernameya aborî ya Kurdistanê, rewşa petrolê li Başûrê Kurdistanê, Herêma Kurdistanê û pirsgirêka aramiyê, asoyên dewleta Kurdî û Kurd faktora aramiya navçeyê.

Kêmneteweyên Rojhilata Navîn Civaka Kurd 1918-1974 (Berga duyem)

B. Destanî

Ev pirtûk ji çar bergan pêk tê di derbarê kêmneteweyên Rojhilata Navîn taybet bi civaka Kurd a di navbera salên (1918-1974), komek belgeyan dihewîne, babetên wê li gorî dem û bûyeran hatine rêkxistin ku ji aliyê B. Destanî ve hatiye amadekirin. Ev çar berg pişta xwe bi bruse, nameyên hatine guhertin û raporên resen girêdidin. Berga duyem 124 belge û bîranîn di navbera komîsarê bilind li Îraqê û Wazîrê dewletê ji bo karûbarên kolonyal dihewîne di navbera salên (1931-1940), di derbarê bûyerên Silêmaniyê, daxwazên Kurdan ji bo Komeleya Gelan û helwesta hikûmeta Brîtanya û Îraqê, yasaya zimanên xwecihî, siyaseta navxweyî ya Îraqê li hember nasyonalîzma Kurd.

Kurd.. Şoreşa bêdeng

Jean Pradier

Ev pirtûk ji zimanê fransî hatiye wergerandin ser zimanê Kurdî, nivîskarê vê pirtûkê ku çavdêr û kesekî akademîk e, di dema mayîna çend mehan de li wê beşê azadkirî yê Kurdistanê ligel rêberê şoreşê cenabê Mela Mistefa Barzanî, yan ligel endamên encumena şoreşê û endamên desteya kargêrî di peywendiya berdewam de bûye, ji bo encamdana ger û rapirsî û lêkolînê karîbûye çavpêketin û pirsan ji her kesekî bike. Pirtûk bi giştî lêkolîneke meydanî ya dewlemend e di derbarê gelê Kurd ku gelekî bindest e, bi giştî di derbarê dîrok û erdnîgariya Kurdistanê ji destpêka avabûna wê ve û dabeşkirina Kurdistanê ya mezin di navbera welatên wek Îraq, Sûriye, Tirkiye û Îranê, kêmterxemiya mirovahiyê li hember Kurdan, ji şoreşa 14ê tîrmeha 1958 heta 11ê Eylûla 1961 û Şoreşa Eylûlê, serbazê neçarî, netebayî û dijayetî, aboriya şoreşê, Barzanî serkirdeyekî cemawerî û kesayetiyeke dîrokî, krîza Talebanî, pêkhat û heykelê şoreşê, leşkerê şoreşê, Partiya Demokrat a Kurdistanê û Kongreya heftem, zanyarî û peywendî di Şoreşa Eylûlê de.

PRODUCTION-ADMIN-TEST-2026-09-01T04-57-59-093Z — Pirtûka dengî ya ceribandinê

TEST AUTHOR

Ev pirtûka dengî tenê ji bo ceribandina panela rêveberiyê hatiye çêkirin.

Gotara fermî ya "Brîtanyaya Mezin" û Şoreşa Eylûlê, 1961-1976

Xazî Hesen

Ev pirtûk lêkolîneke akademîk e ku ji pêşgotinek û du beşan pêk tê, bi awayekî giştî şiroveya gotara fermî ya dîplomatîk a dewleta Brîtanyaya Mezin bi pişta xwe bi hejmarek rapor û nameyên نهێنی yên dîplomatîk ên derbarê doza Kurd di navbera salên 1961-1976an de dixe ber çavan, di çarçoveya vê şiroveyê de, hûrgilî û nêrîna siyasî û awayê komkirina zanyariyan û çêkirina raya giştî, biryara dewletê û destnîşankirina rehendan û hinek mijarên giştî hatine xistin ber çavan, herwiha şiroveya peyvsazî û argûment û metaforên nava wan deqên نهێنی yên ku peywendî bi nêrîna vî Welatî bi Kurd re heye, hatiye kirin.

Bîranînên Ezîz Qazî Sûrçî

Elî Xoşewî

Ev pirtûk ku taybet e bi bîranînên Pêşmergeyekî Şoreşa Duyemîn a Barzan û Komara Demokratîk a Kurdistanê û derbaskirina di rêwîtiya dîrokî ya Mistefa Barzanî û hevalên wî de bo Yekîtiya Sovyeta berê, bi awayê mijarî hatiye rêkxistin ku ji pêşgotinek û yazdeh bendan û albûma wêneyan pêk tê.

Kurd

Bernard Doren

Beşên vê pirtûkê behsa nasnameya Kurd û çavkaniyên Kurdistan, Împeratoriya Osmanî û guherînên salên bîstan, Kurd li Îran û Sûriye û Îraq û Tirkiyeyê, hewldana Tirkiyeyê bo nav Yekîtiya Ewropayê û pirsa Kurd û rêkeftineke nû ya herêmî dike.

Kurd û mafên wan

Lucien Rambaud

Ev pirtûk di sala 1947an de li ser rewşa siyasî ya gelê Kurd bi zimanê fransî hatiye belavkirin, bo zimanê kurdî hatiye wergerandin û ji pêşgotin û heft beş û paşko û beşên dawî pêk tê, bi giştî di navbera bidestxistina serxwebûn û azadiyê de behsa xebat û şoreşên Kurd li wan welatan dike ku bi ser wan de hatiye dabeşkirin, herwiha li gor peyman û belgeyan behsa çareserkirina pirsa Kurd di nav her yek ji welatên Tirkiye û Îraq û Îranê dike, ronahiyê dixe ser sozên derewîn ku hikûmetên wan sê welatan dane Kurdan ku di gotin û kiryarên her yek ji hikûmetan li hember pirsa Kurd de cuda bûne.

Ketina Medya

Murad Dagdelen

Ev pirtûk ji zaravayê latînî bo soranî hatiye wergerandin, romaneke dîrokî ye û behsa Astyages padîşahê welatê Medya û jidayikbûna keça wî bi navê Mandana û zewaca wê û jidayikbûna neviyê wî bi navê Kûroş û dûrxistina wî bi kuştinê ji textê padîşahiyê, hildana Kûroş ji aliyê şivanê qesrê û careke din dîtina wî bi dayika xwe re, derketina navûdengê Kûroş û kirina wî bi serokê farisan û pêkanîna artêşekê li dijî Astyages, hilgirsiya şerê di navbera Kûroş û Astyagesê bapîrê wî û ketina împeratoriya Medya dike.

Dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Bergê duyem

Desteya Ensîklopediya (P.D.K)

Dîroka Partiya Dêmokrata Kurdistanê - Bergê yekem

Desteya Ensîklopediya Partiya Dêmokrata Kurdistanê

Penaberên Kurd li Îranê 1974-1979 (Lêkolîneke dîrokî ya belgeyî)

Dr. Fettah Mihemed Welatjêrî

Ev pirtûk tezeke akademîk e li ser penaberbûna Kurdên Başûrê Kurdistanê bo Îranê di navbera salên (1974-1979) de, ku ji pêşekî û derwaze û çar beş û paşkoiyan pêk tê. Di derwazeyê de behsa rewşa devera jêr desthilata şoreşa Îlonê ji aliyê civakî û aborî û siyasî û leşkerî ve di navbera salên (1970-19749) de dike. Beşa yekê ya vê pirtûkê li ser penaberbûna xelkê Başûrê Kurdistanê bo Îranê ye di navbera salên (1974-1979) de û ji sê teweran pêk tê, ku qonaxên çûna penaberan bo Îranê, ew astengiyên ew tê de çûne û wergirtin û rêvebirina penaberan, dabeşkirin û akincîkirina penaberan ji aliyê hikûmeta Îranê ve, hatiye şirove kirin. Beşa duyê behsa serederiya hikûmetên Îranê û Iraqê digel penaberên Kurd di navbera salên (1974-1979) de dike û ji pênc teweran pêk tê, serederiya dam û dezgehên hikûmeta şahînşahî digel penaberên Kurd û bernameya hikûmeta Îranê bo vegerandina penaberan bo Iraqê, siyaseta hikûmeta Iraqê li dor vegerandina penaberan bo Kurdistanê û Iraqê û helwesta hikûmeta Iraqê beramber çûna penaberên Kurd bo welatên rojava, serhildana şoreşa Îslamî li sala 1979 û bandoriya wê li ser penaberên Kurd, helwesta xelkê Îranê û partiyên Kurdî yên Rojhilata Kurdistanê beramber penaberên Kurd. Beşa siyê ya pirtûkê li ser Barûdoxê giştî yê penaberên Kurd li Îranê ye û sê teweran bi xwe ve digire, behsa Barûdoxê civakî yê penaberan wekî hevjînî û zarokbûn û Barûdoxê tenduristî û perwerde û fêrkirina penaberan digel arîşeyên civakî û Çalakiyên werzişî yên penaberan, rewşa aborî ya penaberan wek mûçe û hevkariyêkirina hikûmeta Îranê bo penaberên Kurd û damezrandin û karkirina penaberan li herdû kertên hikûmî û taybet, Barûdoxê siyasî wek damezrandina part û rêxistinên siyasî yên Kurdî û Çalakiyên siyasî yên Partiya Dêmokrata Kurdistanê di nav penaberan de û beşdarbûna penaberan di Çalakiyên leşkerî de dijî hikûmeta Iraqê di navbera salên (1976-1979) de, dike. Beşa çarê ku ji sê teweran pêk tê behsa helwesta Tirkiye û hindek welatên Ewropî û rojavayî ji penaberên Kurd dike wekî Şahînşahiya Brîtanya û Holenda, Komara Nemsa û Federalî ya Almanya û Swîsra, welatên Skandînavî (Danîmark, Swêd, Fînlanda û Norwêc), Fransa û Belçîka û Lûksembûrg, Komara Îrlanda, Wîlayetên Yekbûyî yên Amerîka, Kanada û Awistralya.

Çalakî part û rêxistinên siyasî yên Îranê di navbera salên (1941-1953)

Ev pirtûk lêkolîneke akademîk e ku ji pêşgotin, dergeh û çar beşan pêk tê. Dergeha vê pirtûkê çar teweran dihewîne ku behsa paşxaneya jiyana partayetiyê li Îranê, Barûdoxê part û rêxistinên siyasî di navbera salên (1921-1941) û guhertinên salên (1939-1941) û berfirehbûna Çalakîyên rêxistinî dike. Beşa yekem ji çar teweran pêk tê ku derbarê part û rêxistinên çepgir ên Îranê yên navbera salên (1941-1935) de ye, wek Partiya Tûde ya Îranê, Firqeya Demokrat a Azerbaycanê, part û rêxistinên çepgir ên Kurd û part û rêxistinên çep ên biçûk û kêm-bandor. Beşa duyem a vê pirtûkê çar teweran dihewîne ku behsa part û rêxistinên rastgir ên navbera salên (1941-1935) dike, wek partiyên parêzgar, partiyên neteweyî, partiyên navendî û part û rêxistinên îslamî. Beşa sêyem ku çar teweran dihewîne, taybet hatiye kirin ji bo helwesta part û rêxistinên siyasî di bûyerên Îranê de di navbera salên (1941-1946) de, wek helwesta partiyan li hember dagirkirina Îranê ji aliyê hevalbendan ve, partî û pirsgirêka nefta bakur di navbera Îran û Sovyetê de, hevalbendiya partiyên çep û rûxandina komarên Azerbaycan û Kurdistanê, helwesta part û rêxistinan li hember rewşa navxweyî ya Îranê. Beşa çarem ronahiyê dixe ser rola part û rêxistinên siyasî di pêşhatên navxweyî yên Îranê de di navbera salên (1947-1953) û çar teweran dihewîne wek, Barûdoxê part û rêxistinan di navbera salên (1947-1949) heta hewla kuştina şah, part û rêxistin û hilbijartina gera şazdehem û damezrandina Cebheyê Millî, rola part û rêxistinan di navbera pirsgirêka xwecihîkirina neftê di salên (1950-1951), part û rêxistin di serdema hikûmeta Cebheyê Millî de di navbera salên (1951-1953).

Tevgera Xwendekarên Kurd li Iraqê (1926-1970)

Macid Hesen Elî

Ev pirtûk lêkolîneke akademîk e ku ji zimanê Erebî hatiye wergerandin. Dîroka tevgera xwendekarên Kurd û têkoşîna wan a pîşeyî û siyasî li Iraqê di navbera salên (1926-1970) de vedikole. Ji pêşgotin, destpêk, çar beş û pêvekan pêk tê. Di destpêkê de behsa derketina tebeqeya xwendekarên Kurd û pêşketina hişmendiya siyasî û rêxistinî ya xwendekaran di dawiya dewra Dewleta Osmanî de tê kirin. Paşê gavên damezrandina yekemîn rêxistina xwendekarên Kurd bi navê Civata Hêvî di sala 1912an de û rola xwendekarên Kurd di wê civatê û rêxistinên din de têne nirxandin. Beşa yekem li ser rola xwendekarên Kurd di civatên rewşenbîrî û rêxistinên siyasî yên Kurd li Iraqê di navbera salên (1926-1946) de ye û du mijaran dihewîne. Rola xwendekarên Kurd di avakirina civatên rewşenbîrî û rêxistinên siyasî de heta serxwebûna Iraqê di sala 1932an de, wekî Civata Dibistana Nehze (Rabin), civatên piştî çareserkirina parêzgeha Mûsilê hatin avakirin, Civata Ciwanan, Civata Alîkariya Kurd û Civata Çavdêriya Kurd tê vegotin. Herwiha pêşketina rola xwendekarên Kurd di qonaxa piştî serxwebûna Iraqê de, wekî Klûba Simko Şikak, Civata Azadiya Kurd, Civata Brûsk, Civata Darker, pêşengiya xwendekaran di Partiya Hîwa de û rola xwendekaran di civat û rêxistinên çepgir ên Kurd de tê şirovekirin. Beşa duyem ji bo pêşketina rêxistinên xwendekarên Kurd li Iraqê di navbera salên (1946-1970) de ye. Ji du mijaran pêk tê û behsa hewlên avakirina rêxistina xwendekaran li Iraqê dike: hewlên destpêkê ji bo avakirina yekîtiya xwendekaran li Iraqê, damezrandina yekemîn rêxistina xwendekaran li Iraqê, derketina rêxistineke tevgera xwendekarên Kurd piştî damezrandina Partiya Demokrat a Kurdistanê (Partî) di sala 1946an de, avakirina rêxistina xwendekarên Kurd (K.P.X), Civata Pêşketina Xwendinê, di Koyê di sala 1946an de, Kongreya (El-Sibaa) ya sala 1948an û Yekîtiya Giştî ya Xwendekarên Iraqê. Herwiha avakirin û pêşketina Yekîtiya Xwendekarên Kurdistanê tê nirxandin. Beşa sêyem, ku du mijaran dihewîne, li ser helwesta xwendekar û rêxistinên xwendekarên Kurd li hember pêşketinên siyasî yên hundir û derve di navbera salên 1926-1970 de ye. Pêşketinên hundirîn wekî tevgera rizgarîxwaziya neteweyî ya Kurd, bûyer û pêşketinên siyasî di navbera salên (1926-1961), Raperîna Barzan di navbera 1943-1945, helwesta xwendekaran li hember siyaseta hikûmetê ya li dijî Barzaniyan, Şoreşa 11ê Îlonê û pêşketinên 1961-1970, veqetîna di Partiyê de di sala 1964an û Peymana 11ê Adara 1970an dihewîne. Pêşketinên siyasî yên Iraqî û Erebî wekî Tevgera Gulana 1941an, Raperîna (Wathba) ya Kanûna Duyem 1948an, Raperîna Mijdara 1952an, Şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an û rejîma nû, darbeya 8ê Sibata 1963an, pirsa Filistînê û êrîşa sêalî li dijî Misrê di sala 1956an de ne. Beşa çarem ronahiyê dixe ser çalakiyên rewşenbîrî û civakî yên tevgera xwendekarên Kurd li Iraqê, wekî rojnamegerî û weşan, pirtûk û gotar, beşdarbûna festîvalên navneteweyî, pêşkêşkirina şano û pêşangehên hunerî, pîrozkirina cejna neteweyî ya Newrozê, şahiyên naskirina hev û çalakiyên din.

Raman li ser Dîroka Sed Sal Zordestî li Gelê Kurd

Dr. Rêbaz Celal Ehmed Nanekelî

Beşa yekem li ser dîroka kevn û derketina Kurdan e. Di vê beşê de etnolojiya Kurdan bi kurtî tê lêkolînkirin; herwiha Mad û têkiliya wan a rastîn bi Kurdan re tê nîqaşkirin. Dû re erdnîgarî û dîrok bi hev ve têne girêdan, ku bûne sedema tecrîdkirina Kurdan. Beşa duyem hilweşîna Dewleta Osmanî û bandorên wê li ser netewa Kurd vedikole. Herwiha balê dikişîne ser awayê ku eşîrên Kurd hatin bikaranîn, perçe perçe kirin û bi navê olê hatin xapandin. Li kêleka van, komkujiyên Ermenî û Kurdan ji aliyê Tirkên Osmanî û Tirkên Ciwan ve têne nîqaşkirin. Beşa sêyem ji bo Şerê Cîhanê yê Yekem û dabeşkirina Rojhilata Navîn ji aliyê Brîtanya, Fransa û Rûsyayê ve hatiye veqetandin. Hewlên kesayetiyên Kurd ji bo avakirina dewleta Kurdistanê di çarçoveya Peymana Sêvrê de, û paşê peymana Atatürk bi welatên Hevalbend re di çarçoveya Peymana Lozanê de, têne vegotin. Dîtina petrolê li herêmê wekî destpêka belengaziya Kurdan, israra Brîtanyayê ji bo avakirina welatekî ji eşîrên Ereb ên başûrê Mezopotamyayê re, û girêdana Kurdan bi zorê bi wê welatê re jî têne nirxandin. Beşa çarem ji bo avakirina welatekî bi navê Iraq ji aliyê Brîtanyayê ve, çareserkirina pirsa Vilayeta Mûsilê di berjewendiya Iraqê de û perawêzkirina îradeya neteweyî ya Kurd hatiye veqetandin. Di beşa pêncem de derketina şoreşên Barzan û avabûna akimeke neteweyî ya nû tê pêşkêşkirin. Di vê beşê de rola mezin a rêberê Kurd Mistefa Barzanî di tevgera rizgarîxwaziya Kurdistanê de derdikeve holê. Herwiha damezrandina Komara Kurdistanê li Mehabadê di bin serokatiya Pêşewa Qazî Mihemed de û rola girîng a Artêşa Şoreşger a Barzan di bin fermandariya General Mistefa Barzanî de têne nîqaş û lêkolînkirin. Mijarên herî girîng ên beşa şeşem ev in: şoreş, ango darbeya 14ê Tîrmehê û vegera Mistefa Barzanî ji sirgûnê; derketina Şoreşa Îlonê û darbeyên Baasiyan; domandina şoreşê û Peymana 11ê Adarê; Peymana reş a Cezayîrê; û ji holê rakirina xewna otonomiya Kurd. Di beşa heftem de jenosîda gelê Kurd tê nîqaşkirin. Piştî Peymana Cezayîrê, rejîma Baas a Sedam dest bi wêrankirina Kurdistanê bi her awayî dike: jenosîda Kurdên Feylî, dû re destpêka Şerê Iraq-Îranê û dîsa komkujiyên Kurdan; pêşî jenosîda Barzaniyan, paşê operasyonên Enfalê û bikaranîna çekên kîmyewî yên qedexekirî li dijî gelê bêguneh ê Kurdistanê. Beşa heştem ji bo demografî û hejmara niştecihên Başûrê Kurdistanê hatiye veqetandin. Li vir ronahî tê xistin ser hewlên ji holê rakirin û paqijkirina gelê Kurd, ku bûne sedema kêm bûna hejmara Kurdan li Başûrê Kurdistanê. Beşa nehem li ser hilweşandina rejîma Baas li Iraqê û hatina desthilatê ya komeke Şîe ya girêdayî Îranê ye. Herwiha beşdariya Kurdan di avakirina nû ya Iraqê, paşê nivîsandina destûra herdemî ya Iraqê, derketina DAIŞ û hilweşîna artêşa Iraqê li Mûsilê, biryara Kurdan ji bo encamdana referandûma serxwebûnê, dagirkirina Kerkûkê ji aliyê Heşda Şeabî ve bi piştgiriya Îranê, û helwesta welatên herêmî û navneteweyî li hember biryara gelê Kurd ji bo serxwebûnê tê pêşkêşkirin.