Biyografi

Franso Toma Kanun Hariri, 1937 yılında Erbil ilinin Şaklava ilçesine bağlı Harir kasabasında, Asuri Hristiyan bir ailede, Doğu Ortodoks Hristiyan mezhebinde doğmuştur. İlkokul aşamalarını Harir'de, ortaokul aşamasını Şaklava kasabasında okumuştur. 1960 yılında Erbil şehrinde Öğretmen Okulu'nu bitirmiştir. Evli olup dört erkek ve bir kız çocuk babasıydı. (1960-1961) yıllarında Bile ve Barzan bölgesinde beden eğitimi öğretmeni olarak atanmıştır. İyi bir sporcu ve spor dostuydu. (1953-1955) yılları arasında okul müsabakalarında yüksek atlama yarışmasına katılmış ve Bağdat şehrinde Erbil ilini temsil etmiştir.

1953 yılında Erbil Erkek Lisesi öğrencileriyle birlikte Irak Kralı I. Faysal'ı karşılama törenine katılmıştır. 1956 yılında Brusk Kulübü'nün (Erbil) futbol takımının üyesiydi. 7 Aralık 1957 tarihinde Erbil şehrinde, Süleymaniye şehrindeki selzedelere bağışlanan Şehrazad tiyatro oyununda oyuncu olarak yer almıştır. 7 Ekim 1958 tarihinde, Sovyetler Birliği'nden dönen General Mustafa Barzani (1903- 1979) karşılamak amacıyla Bağdat şehrini ziyaret etmiştir. 1959 yılında Erbil'in Brusk takımında oynamıştır. 5 Haziran 1959 tarihinde, Erbil şehrinde Irak Cumhuriyeti'ni Savunma Komitesi seçimi için, Irak Komünist Partisi'ne bağlı Irak Genel Öğrenci Birliği temsilcisi olarak yeni yönetim kurulunun seçimini gerçekleştirmiştir.

1975 yılında, Eylül Devrimi'nin Eylül Devrimi yenilgisinden sonra İran ülkesine mülteci olmuş ve Urmiye iline yerleşmiştir. Daha sonra Kerec'e gitmiş ve orada ikamet etmiştir. 1991 yılında, Kürdistan halk ayaklanmasından sonra Güney Kürdistan'a geri dönmüştür. Birçok görev ve sorumluluk üstlenmiş ve Erbil şehrinin kalkınmasında önemli bir rol oynamıştır. Kürtçe, Arapça, Süryanice ve Farsça dillerini iyi bilmekteydi.

Mücadele Geçmişi

 Franso Toma Hariri, ilk siyasi çalışma durağında Irak Komünist Partisi üyesi olmuş ve partinin Revanduz bölge komitesi sorumlusu olmuştur. 1961 yılında Irak Komünist Partisi'ne bağlı Irak Genel Birliği'nin Erbil şubesi sorumlusu olmuştur. Ancak ölümsüz Barzani'nin kişiliğinden etkilendiği ve hayranlık duyduğu için 1963 yılında Kürdistan Demokrat Partisi saflarına katılmıştır. Aynı zamanda Peşmerge Güçleri'nin Eylül Devrimi saflarına da katılmıştır. 1963 yılında Erbil iline bağlı Balekayeti bölgesinde Peşmerge takibi ve sosyal işler sorumlusu olmuştur. 1964 yılında Erbil iline bağlı Galala kasabasının güvenlik sorumlusu olarak atanmıştır. 1965 yılında İkinci Ordu'ya bağlı Balek gücünün komutan yardımcısı olmuştur. 1966 yılında Erbil ili sınırındaki Zozk destanında Peşmerge gücünü destekleme görevini üstlenmiştir. 1966 yılında Ali Şengali olarak bilinen Ali Kasım'ın gözetiminde, Kürdistan Demokrat Partisi'nin yedinci kongresinin düzenleneceği yerin hazırlıklarını Galala kasabasında üstlenmiştir. 1967 yılında Parastin (İstihbarat) kurumunun kurucu heyetinde yer almıştır. 1967 yılında Erbil iline bağlı Revanduz kasabası yakınlarında ve Başkan Mustafa Barzani eşliğinde, müzakere amacıyla Kürdistan'ı ziyaret eden Irak Başbakanı Doktor Abdurrahman el-Bazzaz'ı (1914- 1973) karşılayanlar arasındaydı. 1968 yılında Kürdistan'ın Sesi Radyosu'nun Asurice bölümünün yazar ve spikeri olmuştur. 1970 yılında Kürdistan Demokrat Partisi İkinci Şube Komitesi'ne bağlı Balek bölge komitesi sorumlusu yapılmıştır. 15 Temmuz 1970 tarihinde, Erbil ili sınırındaki Navpurdan köyünde Kürdistan Öğrenci Birliği'nin altıncı kongresinin açılış törenine katılmıştır. 1970 yılında Navpurdan stadyumunda Siyasi Büro takımı ile Galala öğrencileri arasındaki müsabakada futbol hakemi olarak yer almıştır. 1 Temmuz 1970 tarihinde, Devrim Liderlik Konseyi'nin emriyle ilk Çoman (Erbil) kaymakamı olarak atanmıştır. 15 Temmuz 1970 tarihinde konuk olarak Navpurdan köyündeki Kürdistan Öğrenci Birliği'nin altıncı kongresine katılmıştır. 1971 yılının başında Çoman kaymakamı olarak görev yapmış ve Adalet Bakanı tarafından ikinci derece ceza hakimi olarak atanmıştır. 1974 yılında Kürdistan Demokrat Partisi yedinci şube komitesi üyesi yapılmıştır.

 1975 yılının Mart ayında Doğu Kürdistan'daki Zive mülteci kampındaki mültecilerin moralini yükseltmek amacıyla onları ziyaret etmiş ve onlara hitap etmiştir. 1975 yılının Nisan ayında yoldaş Mesud Barzani tarafından şuna hazırlık yapması için görevlendirilmiştir: Gulan Devrimi, 1977 yılının ortalarında İdris Barzani'nin (1944-1987) gözetiminde, Kürdistan Demokrat Partisi'nin geçici liderliğine yardımcı olmak ve İran Krallığı'ndaki Güney Kürdistanlı mültecileri denetlemek amacıyla Kerec'teki geniş çaplı toplantıya katılmıştır. Evi, toplantı merkezi ve yaralıların saklandığı yer olmuştur. 1977 yılında, İran Krallığı'nın Kerec kasabasındaki evi, Kürdistan Demokrat Partisi'nin geçici liderliğinin Peşmerge güçlerine katılanların veya Güney Kürdistan'ın kurtarılmış bölgelerinden İdris Barzani ile görüşmek üzere dönenlerin buluşma noktası olmuştur. 1979 yılında 9. Kongre delegeleri tarafından Kürdistan Demokrat Partisi Merkez Komitesi yedek üyeliğine seçilmiştir. 1984 yılında Kürdistan Demokrat Partisi Merkez Komitesi üyeliğine terfi ettirilmiştir. 1984 yılında Kürdistan Demokrat Partisi'nin 3. ve 4. şube komiteleri bölgeleri için denetim komitesi üyesi olmuştur. 1985 yılının 30 Kasım'ından 1986 yılının 4 Nisan'ına kadar, Doğu Kürdistan'ın Racan köyünde Kürdistan Demokrat Partisi Kadro Enstitüsü'nün 8. döneminde siyasi partiler dersi öğretmenliği yapmıştır. 1985 yılının sonundan 1986 yılının sonuna kadar, Kürdistan Demokrat Partisi 2. Şube Komitesi'nin yirminci kadrosunda ilk kez şube komitesi sorumlusu olarak atanmıştır. 1986 yılında, Kürdistan Demokrat Partisi 2. Şube Komitesi'nin yayın organı olan Sefin dergisinin genel yayın yönetmenliğini yapmıştır. 1988 yılında Kürdistan Demokrat Partisi Politbüro üyesi olmuştur. 1988 yılında Kürdistan Cephesi Yürütme Bürosu (المكتب التنفيذي) üyeliğine seçilmiştir. 1988 yılında Erbil ili sınırındaki Hwakurk savaşında Irak ordusuna karşı güçlere katılmıştır. 1990 yılının 13 Ocak ayında Kürdistan Cephesi'nde Kürdistan Demokrat Partisi'nin ilişkiler sorumlusu olarak atanmıştır. 1990 yılının 8 ile 10 Mart günleri arasında Kürdistan Cephesi'nin geniş katılımlı toplantısına katılmıştır.

1991 yılında Başkan Mesud Barzani'nin eşliğinde Güney Kürdistan ayaklanması sürecinde yer almıştır. 1991 yılında Kerkük şehrinin özgürleştirilmesine katılmıştır. 1991 yılında Kürdistan Demokrat Partisi Merkezi İlişkiler Bürosu sorumlusu olmuştur. 1991 yılının 16 Aralık ayından 1992 yılının 18 Şubat ayına kadar, Erbil iline bağlı Pirmam kasabasında Kürdistan Demokrat Partisi Kadro Enstitüsü'nün 9. döneminde Kürdistan ve Irak'ın siyasi durumu dersi öğretmenliği yapmıştır. 19 Mart ayında, Kürdistan Ulusal Meclisi seçimlerinin tarihini ve Güney Kürdistan'ın ekonomik ve güvenlik durumunu belirlemek amacıyla Kürdistan Cephesi toplantısına katılmıştır. 1992 yılının başında Kürdistan Demokrat Partisi temsilcisi olarak, Kürdistan Ulusal Meclisi seçimlerini denetleyecek yüksek komitenin kurulması amacıyla düzenlenen Kürdistan Cephesi toplantısına katılmıştır. 1992 yılının 23 ile 28 Aralık günleri arasında, Kürdistan Cephesi tarafından Kürdistan Ulusal Meclisi yasa tasarısını yazacak on beş kişilik komitenin üyesi yapılmıştır. 1992 yılının 4 Haziran ayında Kürdistan Demokrat Partisi listesinden Kürdistan Ulusal Meclisi üyesi olmuştur. 1992 yılında Kürdistan Ulusal Meclisi'nde Sarı Fraksiyon'un (Kürdistan Demokrat Partisi) başkanı olmuştur. 1993 yılında Erbil Spor Kulübü yönetim kurulu tarafından kulübün onursal başkanı seçilmiştir. 1993 yılında Gulan gazetesinin imtiyaz sahibi olarak Kürdistan Bölgesel Hükümeti Kültür Bakanlığı'ndan resmi ruhsat almıştır. 1993 yılı Temmuz ayında Kürdistan Demokrat Partisi - Birlik 11. Kongresi karşılama komitesi başkanı olarak atanmıştır. 1993 yılında Erbil şehrinde 11. Kongre hazırlık komitesi üyesi olmuştur. 1993 yılında 11. Kongre delegeleri tarafından Kürdistan Demokrat Partisi - Birlik Merkez Komitesi üyeliğine seçilmiştir. 1994 yılında Pirmam kasabasında Kürdistan Demokrat Partisi Kadro Enstitüsü'nün hızlandırılmış ileri düzey genel konular dersi öğretmeni olmuştur. 1994 yılında Kürdistan Demokrat Partisi - Birlik 2. Şube Komitesi sorumlusu yapılmıştır. 1994 yılının 19 Temmuz ayında, Erbil ili sınırındaki Şawes'te Kürdistan Yurtseverler Birliği güçleri tarafından kurşun yağmuruna tutulmuş ancak kurtulmuştur. 1996 yılının 16 Ağustos ayında, Eylül Devrimi، Gulan Devrimi ve Güney Kürdistan ayaklanmasındaki hizmetlerinden dolayı, partinin altın jübilesinde Başkan Mesud Barzani tarafından Ölümsüz Barzani madalyası verilmiştir. 1996 yılında Kürdistan Bölgesel Hükümeti'nin 3. kabinesinde Bölge Bakanı yapılmıştır. 1996 yılının 1 Ekim ayından 2001 yılının 18 Şubat ayına kadar Erbil Valisi olmuştur. Erbil Valisi olduğu dönemde, özellikle Erbil Uluslararası Stadyumu'nun (Şehit Franso Hariri) ve Sanat Sarayı'nın inşası ile Kürdistan Orkestrası'nın da yardımları ve desteğiyle kurulması dahil olmak üzere birçok önemli işe imza atmıştır. Daha birçok medeni iş ve proje gerçekleştirmiştir. Kürdistan Bölgesi'nde spor sektörünün geliştirilmesinde önemli bir rol oynamış, sporcuların ve gençlerin destekçisi ve teşvikçisi olmuş, haklarını elde etmeleri için onlara yardımcı olmuştur. Erbil şehrinin güzelleştirilmesi ve modernleştirilmesine yönelik birçok proje ve faaliyete katılmış; Erbil'deki eğitim, sağlık ve spor projelerinin güçlü bir destekçisi olarak görülmüştür. 

1996 yılının 18 Aralık ayında, 3. kabinede Bölge Bakanı olmuştur. 1997 yılının 23 Şubat Pazar günü bir terör saldırısından kurtulmuştur. 1997 yılının 26 Temmuz ayında, Erbil şehrinde Başkan Mesud Barzani'nin gözetiminde düzenlenen Feyli Kürtler Derneği'nin birinci kongresine katılmıştır. 1998 yılında Gulan dergisinin imtiyaz sahibi olmuştur. 1999 yılında 12. Kongre delegeleri tarafından Kürdistan Demokrat Partisi Merkez Komitesi üyeliğine seçilmiştir. 2000 yılının 24 Ocak Pazartesi günü, Erbil 2. Şube Komitesi'nin yirmi sekizinci kadrosunda ikinci kez şube komitesi sorumlusu olarak atanmıştır. 2000 yılının 14 Mart ayında, Kürdistan Ulusal Meclisi tarafından Kürt ulusunun lideri Ölümsüz Barzani'nin doğum gününü anma komitesine üye yapılmıştır.

Franso Toma Hariri, 18 Şubat 2001 günü işine giderken Erbil'in 60 metre caddesinde İslami Birlik Hareketi (Harakat al-Tawhid al-Islami) adlı bir grup tarafından terör saldırısı sonucu şehit edildi, şehit edilişinden iki gün sonra 20 Şubat 2001 tarihinde doğum yeri olan Harir kasabasında Başkan Mesud Barzani ve yarım milyondan fazla insanın katılımıyla defnedildi.

Eserleri:

  1. Çima PKK wa deka? (PKK Neden Böyle Yapıyor?) - (Birinci Baskı - 2000, (İkinci Baskı - 2018).

  2. Bo ewê mêjû be çewasheyî nenûsrê (Tarihin Çarpıtılarak Yazılmaması İçin) - 1995, 1996 yılında Arapça baskısı (Leki la yukteb al-ta'rikh muharrafan) başlığıyla basılmıştır.

Kaynaklar: 

  1. Kürdistan Demokrat Partisi Ansiklopedisi arşivi.

  2. Hazırlayan Enver Abdullah, 29 Eylül 1971 Barzani-i Nemir düşmanların planlarından daha büyüktü, Brayeti Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi'nin organı - Birleşik, Sayı 2934, Erbil, Çarşamba, 29 Eylül 1999, s. 2.

  3. حول محاولة اغتیال السید فرنسو حریري (Sayın Franso Hariri'ye Suikast Girişimi Hakkında), Xebat Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi'nin yayın organı, Sayı 816, Erbil, Cuma, 28 Şubat 1997, s. 2.

  4. Kongre, Partimizin Merkez Komite seçim sonuçlarını açıklıyor, Brayeti Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi'nin organı - Birleşik, Sayı 1729, Erbil, Cuma, 27 Ağustos 1993, s. 1.

  5. Şirzad, Partimizin Kongre Komitelerinin Faaliyetleri, Brayeti Gazetesi, Kürdistan Demokrat Partisi'nin organı, Sayı 1691, Erbil, Pazartesi, 12 Temmuz 1993, s. 4.

  6. Hamid Geveri, Barzani Madalyası en yüksek takdir ödülüdür, ikinci kitap, ikinci baskı, (Erbil - Barzani Yardım Vakfı - 2019), s.s. 32 - 37.

  7. Hoşyar Nuri Lek, Bir satırda Kürt şahsiyetleri, (Erbil - Çwarçira Matbaası - 2010), s. 24.

  8. Kenir Abdullah, Güney Kürdistan'da kadınların siyasi katılımı, (Süleymaniye - 2016), s.s. 74, 81.

  9. Franso Hariri, Çima PKK wa dekat? (PKK Neden Böyle Yapıyor?), ikinci baskı, (Erbil - Roxana Matbaası - 2018), s.s. 1, 105.

  10. علي سنجاري (Ali Sincari), القضیة الكوردیة وحزب البعث العربي الأشتراكي في العراق (Irak'ta Kürt Meselesi ve Baas Partisi), üçüncü cilt, (Duhok - Xani Matbaası - 2012), s.s. 362, 371.

  11. في سبیل السلم والوحدة الوطنیة في سبیل تطبیق اتفاقیة آذار (Barış ve Ulusal Birlik Yolunda, Mart Anlaşması'nın Uygulanması Yolunda), onuncu bölüm, El-Teaxi Gazetesi, El-Teaxi Basım ve Yayın Evi, Sayı 1190, Bağdat, Times Matbaası, Pazar, 19 Kasım 1972, s. 8.

  12. Sefer Jajoki, Şehit Lider Franso Hariri için bir anma, Xebat Gazetesi Sayı (4506), 18/2/2014.