kuruluşu Zaho Gücü Mustafa Barzani ve 400 peşmergenin Barzan bölgesinden Badinan bölgesine ulaştığı zamana dayanır. Barzani ve gücünün bölgeye gidişi, bölge için önemli bir başlangıç ve tarihi bir dönüm noktasıydı; çünkü geniş bir bölge Irak ordusunun elinden kurtarılarak devrimin kontrolüne geçti ve özgürleştirilmiş bölge haline geldi. Bu durum, Zaho Gücü'nün kurulması ve oluşturulmasının başlangıcı oldu.

1962 yılının Mayıs ayında, Badinan bölgesindeki köylerin büyük bir kısmının devrimin kontrolüne geçmesinin ardından, Irak hükümetinin kontrolünde kalan ilçe merkezleri ve nahiyeler dışında, halk akın akın devrime katılarak peşmerge gücünün yanına geldi. Devrimin başlangıcında peşmerge gücü düzenli değildi. Peşmerge gücünü, askeri bir görüntüye sahip olacak şekilde birleşik bir formda yeniden düzenlemek amacıyla, devrim lideri Molla Mustafa Barzani'nin talimat ve kararıyla Badinan bölgesinde idari ve askeri düzenleme çabaları gerçekleştirildi. Her bölge ve mıntıka için bir komutan atandı; bunlar arasında Zaho bölgesi komutanı olarak İsa Suvar, Duhok bölgesi komutanı Ali Halil, Şeyhan bölgesi komutanı Hasso Mirhan Dolemari, Liderkan güçleri komutanı Muhammed Emin Mirhan ve bölge genel komutanı Esad Hoşevi bulunuyordu. Birçok peşmerge birimi; kol, bölük, tabur, alt-bölük ve tabur komutanı adlarıyla oluşturuldu ve düzenlendi. Irak ordusu sistemine benzer şekilde peşmerge gücü için de güç, tabur, bölük ve takım belirlendi.

Zaho Gücü güçlerinden biriydi Eylül Devrimi geniş bir coğrafi bölgeyi kapsıyordu. İsa Suvar'ın Zaho bölgesi komutanı olarak görevlendirilmesinin ardından 60 peşmerge ile bölgeye doğru hareket etti. Gücün karargahı Ermişti köyüne, daha sonra ise Bezhe köyüne kuruldu. Bölgeye yerleşmesinin ardından İsa Suvar, her biri 60 ile 100 peşmergeyi kapsayan ve her biri farklı bir bölgede bulunan bir dizi kol (serqol) kurdu. Bunlar; Ali Ali Seyfeddin, Haşim Merozi, Nayif Ahmed Mujdin, Ali Halo, Arif Derviş, Ali Reşo, Musa Behravi, Ferhan Keşani Guli, Molla Hasan Hacı Sadık Guli, Selman Hurşid, Abdurrahman Dino, Seyid Abuş Abdi Gazala, Yasin Reşid Betasi, Şerif Musa Mçuli ve Abuş Mustafa kollarıydı. Bu kollar aşiret müfrezeleri şeklindeydi. Bu düzenleme 1964 yılına kadar bu şekilde devam etti. (1961-1963) yılları arasında peşmerge gücünün herhangi bir maaş sistemi yoktu ve çoğu gönüllü peşmergeydi; peşmergenin masraflarının çoğu bölge halkı tarafından karşılanıyordu.

1962 yılı Mart ayında, silah eksikliği nedeniyle bu gücün komutanı o bölgede silah toplamaya başladı. Sonuç olarak halk tarafından 75 adet silah bağışlandı ve peşmerge gücü, içinde 17 polisin bulunduğu Bihêri Dağı'ndaki iki askeri noktaya saldırıya geçti. Birinci nokta Kelfrini'de, ikinci nokta ise Türkja köylerine bakan yerlerdeydi. Bu askeri faaliyet, bu bölgedeki diğer savaşların başlaması için ilk adımdı.

1963 yılı Şubat ayındaki 8 darbesinden sonra, Arap Sosyalist Baas Partisi'nin iktidara gelmesi ve Irak'ın yeni hükümetini kurması, Kürtlerin lehine değildi. Kürt meselesinin çözümüne karşı çıktılar ve Kürt meselesinin çözümü için bahaneler ürettiler. Devrim liderliği ile Irak hükümeti arasındaki müzakerelerden sonra Kürdistan'da durum bir kez daha kötüleşti ve Irak hükümeti savaşı başlattı. Irak hükümetinin 1963 yılında Metin Dağı'na yönelik saldırısında, İsa Suvar liderliğindeki birinci ordu ve Zaho gücü, 300 yedek peşmerge ile hükümet güçlerini Metin Dağı'ndan çıkarmayı başardı. Devrim liderliği ile Irak hükümeti arasında 1964 yılı Şubat ayındaki 10 Anlaşması ve savaşın durdurulmasından sonra, devrim liderliği siyasi ve askeri yeniden yapılanmaya başladı. Badinan'da Esad Hoşevi komutasında birinci ordu, Erbil'de Reşid Sindi komutasında ikinci ordu ve Süleymaniye ile Kerkük'te Aziz Akreyi komutasında üçüncü ordu kuruldu. Badinan'daki birinci ordu şunlardan oluşuyordu: Zaho Gücü İsa Suvar komutasındaki Zaho Gücü, Ali Halil komutasındaki Duhok Gücü ve Hasso Mirhan Dolemari komutasındaki Şeyhan ve Akre Gücü.

1970 yılı Mart ayındaki 11 Anlaşması'ndan sonra askeri düzenlemede değişiklikler yapıldı. Birinci ordu sınırları içerisinde dört sınır muhafız taburu oluşturuldu ve 2000 peşmergeyi kapsıyordu: Selim Esad komutasındaki 3 Amediye taburu, İsa Suvar komutasındaki 4 Zaho taburu, Ali Halil komutasındaki 8 Duhok taburu ve Hasso Mirhan Dolemari komutasındaki 9 Şeyhan taburu. Her tabur 500 peşmergeden oluşuyordu. 1974 yılında savaşın yeniden patlak vermesinden sonra sınır muhafız taburları dağıtıldı ve birinci ordu eskisi gibi bazı değişikliklerle yeniden oluşturuldu.

Zaho Gücü'nün yapısı:

Zaho Gücü birinci orduya bağlı olup 1964 yılında kurulmuştur. Merkezi (1962-1965) yılları arasında Bezhe köyünde, daha sonra ise Ermişti ve Asehe köylerindeydi. Ayrıca hastanesi de vardı ve Ermişti köyündeydi. Bu güç beş taburdan oluşuyordu:

1. Ali Halo komutasındaki birinci tabur; Ali Reşo Cundi, Ömer Ali Halo ve Ahmed Tayar İsmail gözetiminde üç bölükten oluşuyordu ve Sindiya bölgesi ile Behrava köyünde konuşlanmıştı.

2. Seyid Abuş Slivaneyi komutasındaki ve Ramezan Salih yardımcılığındaki ikinci tabur; İsmail Hacı Bedri, Ferhan Abdullah Ali ve Molla Taha Hacı Tahir gözetiminde üç bölükten oluşuyordu ve Slivaneyiya bölgesindeki Bavia köyünde konuşlanmıştı.

3. Ali Ali Sivedin komutasındaki ve Bozi Ahmed Ali yardımcılığındaki üçüncü tabur; Said Hacı Mahmud Boseli, Smo Salih Sindi ve Ramezan Mirza İbrahim Guli gözetiminde üç bölükten oluşuyordu ve Berzibari köylerinde konuşlanmıştı.

4. Abdulkadir Hüseyin Muhammed komutasındaki Dördüncü Tabur, Hüseyin Abdülkerim Reşo, Musa Ahmed Beşar ve Ahmed Smi Ahmed'in gözetiminde üç bölükten oluşuyordu.

5. Ahmed Abdullah Şane komutasındaki ve Ali Taha Kumri yardımcılığındaki Beşinci Tabur, Şevket Brindar Kumri, Ramazan Reşid Mustafa, Süleyman Mahmud İbrahim ve Numan Hacı Mervan Taha'nın gözetiminde dört bölükten oluşuyordu.

Bu gücün her taburu üç veya dört bölüğe ayrılırdı ve bölük üç takımdan oluşurdu; her taburun yanında top, mayın, RPG, Doçka gibi destek takımları bulunurdu ve her taburun 5 ile 6 kişi arasında değişen bir kimyasal hücresi vardı.

Mühendislik takımı, bu güce bağlı mühendislik birliğinin komutanı Muhammed Halid Buseli komutasında ve yardımcısı Ahmed Remu yönetimindeydi. Bu gücün sınırları içerisindeki kimyasal takım, Abdülkerim Osman İskender komutasında ve yardımcısı Seyid Hamid Mustafa yönetimindeydi; Abdülaziz Hayyat ve Süleyman Arif Çeftki komutasında iki kimyasal hücresi vardı.

sınırları içerisinde Zaho Gücü üç tür top bulunmaktaydı; Eyüp Ömer 120 mm'lik topun sorumlusu, Salih Emin Salih 82 mm'lik topun sorumlusu, Salih Tayyar 62 mm'lik topun sorumlusuydu. Ayrıca Ahmed Yusuf Kasım telsiz sorumlusu ve yardımcıları Arif Salih ile Süleyman Muhammed Ali, Zaho Gücü 'ne bağlıydı.

11 Mart 1970 antlaşmasından sonra devrim güçlerinde değişiklikler yapıldı ve Irak hükümetinin gözetimi altında sınır muhafız taburlarına dönüştürüldüler; Zaho Gücü Dördüncü Sınır Muhafız Taburu adıyla ve İsa Suvar komutasında, yüzbaşı rütbesiyle yeniden düzenlendi. Bu taburun yardımcısı Ramazan İsa, yardımcı asistanı Behçet Amedi idi. Bu tabur 500 peşmergeyi kapsıyordu ve karargâhı Tılkeberê'deydi. Sınır muhafız taburunun alt bölükleri Bozi Ahmed Mirza ve Molla Taha (başçavuş), Ali Ali Ziyoki, Arif Derviş, Seyid Abuş Abdi Gazala ve Said Halo'dan oluşuyordu. 1974 yılından sonra devrim liderliği ile Irak hükümeti arasında çatışmalar patlak verince, Irak hükümeti tarafından sınır muhafız taburlarının feshedilmesine karar verildi ve Zaho Gücü eski haline geri döndürüldü; ta ki 1975 yılındaki bozguna kadar. O dönemde güç komutanı İsa Suvar, tabur komutanları ise Seyid Abuş Abdi Gazala, Arif Derviş, Ali Ali Ziyoki ve Hacı Kado Gravi idi. Aynı zamanda Zaho Gücü karargâhı Armıştê'den Lîfê bölgesine taşındı.

Zaho Gücü'nün savaşları ve faaliyetleri: 

1. 1962 yılı savaşları; Asihê'deki ordu birliğinin ele geçirilmesi, Zaho Geçidi savaşı, Batifa savaşı, Ayn Zale faaliyeti, Peravê savaşı, Baniya Nêrgziyê

2. 1963 yılı; Metin Dağı savaşı, Zaho Geçidi, Slîvanêya ovası

3. 1965 yılı; Lîfê ovası savaşı

4. 1967 yılı; Baniya Nêrgziyê savaşı

5. (1974-1975) yılları savaşları; Slîvanêya ovası, Kelfirîn, Bêxêrê dağı, Baviya ve Zaho Geçidi savaşları gibi.

Kaynaklar:
  1. Mesud Barzani, Kürt Özgürlük Hareketi, Cilt Üç, Birinci Bölüm, s. (67-68), (92-95), (158-160), 187.
  2. Rojîn Çelebi Munir, Zaho 14 Temmuz 1958-6 Mart 1975, (Zaho Kürt Araştırmaları Merkezi, 2018), s. 145, 148, 149, 154, 158, 159،165, 168, (209-211), (252-253), (309-311).
  3.  Ari Faruk Nanekeli, Kürdistan Demokrat Partisi kurumları ve Eylül Devrimi, 1961-1975 yılları arası, s. 144.
  4. Abdullah Rahman Melazade, Büyük Eylül Devrimi'nin askeri yapısının biçimi, (1965-1975), s. (15-)17, s. 25.
  5.  Albay Ruken Senger İbrahim Hoşnav, Eylül Devrimi'nin askeri olayları 1970-1975, (Erbil, Danişfer Matbaası, 2022), s. (67-68).
  6. Vasfi Hasan, Behdinan bölgesinde Eylül Devrimi'nin başlangıcı 1961-1963, (Duhok, Xani Matbaası, 2012), s. 65،80.