محمد زیاد حمه محمود، معروف به کاکه زیادی کویه، از خانواده غفوری، در شهر کویسنجق در استان اربیل در سال ١٩١٤ متولد شد. او زبان‌های کردی، عربی و انگلیسی را نزد استاد زکی احمد هناره‌یی آموخت. وی دخترانش را به مدرسه فرستاد که در آن زمان امری مرسوم نبود. در سال ١٩٧٦ پس از شکست انقلاب ایلول به ایران پناه برد. در سال ١٩٧٦ به جنوب کردستان بازگشت و توسط مقامات حزب بعث عربی سوسیالیستی به شهر بغداد تبعید شد. در سال ١٩٨٣ با خانواده‌های بارزانی که مردانشان در بغداد ناپدید شده بودند، همکاری کرد. در سال ١٩٩٠ به بخش کویسنجق بازگشت. در سال ١٩٩١ در جریان مهاجرت دسته‌جمعی کردها به جمهوری اسلامی ایران رفت. در ١٢ آوریل ١٩٩١ در بخش نقده (کردستان شرقی) درگذشت و در ٢٥ اوت ١٩٩١ پیکرش در آرامستان کاکون در بخش کویسنجق به خاک سپرده شد. او به زبان‌های کردی، عربی، فارسی و انگلیسی تسلط داشت.
فعالیت‌های مبارزاتیدر سال ١٩٣١ از انقلاب اول بارزان حمایت کرد. او فارغ‌التحصیل کلاس پنجم ابتدایی بود و از مؤسسان انجمن جوانان در کویسنجق موسوم به انجمن منورین بود. در سال ١٩٣٩ به حزب هیوا کرد پیوست. در اواسط ماه آوریل ١٩٤١ هنگام دشمنی رشید عالی گیلانی نخست‌وزیر عراق با مقامات پادشاهی بریتانیا، عضو هیئت کردی شهرهای اربیل و کرکوک بود که در بغداد با رشید عالی گیلانی دیدار کرد و به زبان کردی سخنرانی نمود. در سال ١٩٤٣ توسط رأی‌دهندگان بخش کویسنجق به عنوان نماینده مجلس عراق انتخاب شد و در سال (١٩٤٣-١٩٤٥) از انقلاب دوم بارزان حمایت کرد.
او عضو و حامی انجمن احیای کردستان بود. در سال ١٩٤٣ از نظر مالی به باشگاه نصر کرد در شهر بغداد کمک کرد. در سال ١٩٤٥ به حزب رزگاری پیوست. در سال ١٩٤٥ کمک‌های مالی به حزب کمونیست در کردستان عراق (حزب انقلاب) برای چاپ نشریاتش ارائه داد. در ١٦ ژانویه ١٩٤٥ به اتهام حمایت از انقلاب دوم بارزان به بخش شقلاوه در استان اربیل تبعید شد و توسط پلیس به مدت یک سال تحت اقامت اجباری قرار گرفت. در سال ١٩٤٥ برای حمایت از انجمن احیای کرد (ژ.ک) در بخش کویسنجق کمک‌های مالی جمع‌آوری کرد و شخصاً نیز به آن کمک نمود. در سال ١٩٤٥ کمک‌های مالی به جمهوری دموکراتیک کردستان ارائه داد. در سال ١٩٤٦ خانه‌ای در شهر بغداد خرید و آن را به خوابگاه دانشجویی اختصاص داد که دانشجویان کرد به صورت رایگان از آن استفاده می‌کردند. در سال ١٩٤٦ در نخستین کنگره به عنوان نایب دوم رئیس حزب دموکرات کردستان انتخاب شد. در سال ١٩٤٦ کسانی را که در جمهوری دموکراتیک کردستان خدمت کرده و به خانه‌هایشان بازگشته بودند، اسکان داد و سپس آن‌ها را به مناطق خود فرستاد. در سال ١٩٤٧ بسیاری از کادرهای حزب دموکرات کردستان را که از ظلم مقامات پادشاهی ایران فرار کرده بودند، پناه داد، که برای نمونه می‌توان از صدیق حیدری نام برد. در سال ١٩٤٧ به عنوان نماینده مجلس عراق انتخاب شد و در جبهه اپوزیسیون فعالیت داشت و در دوران حضورش در مجلس از زندانیان و تبعیدیان بارزانی حمایت و به آن‌ها کمک می‌کرد. در سال ١٩٤٨ با شعار آزادی زندانیان بارزانی در تظاهرات بغداد علیه امضای معاهده پورتسموث بین پادشاهی بریتانیا و پادشاهی عراق شرکت کرد. در سال ١٩٥٠ بر کنفرانس کویسنجق نظارت کرد و رهبری جدیدی برای اداره حزب دموکرات کردستان انتخاب شد و بدین ترتیب وظایف حزبی و امور مربوط به اختیارات تفویض شده به نخستین کنگره حزب دموکرات کردستان را به انجام رساند. او تا سال ١٩٥١ به دلیل حمایت و کمک به یهودیان در کویسنجق تا زمانی که توسط دولت عراق به اجبار به اسرائیل فرستاده شدند، شناخته شده بود.
او عضو جنبش صلح عراق بود. در سال ١٩٥٣ برای مدت کوتاهی توسط مقامات پادشاهی عراق بازداشت شد. در سال ١٩٥٥ برای اعزام نماینده کرد به کنگره جهانی دانشجویان و جوانان در ورشو، به حزب کمونیست عراق کمک مالی کرد. در اوایل سال ١٩٥٩ عضو کمیته جبهه ملی در بخش کویسنجق (اربیل) به منظور حل اختلافات بین پارتی و حزب کمونیست عراق در کویسنجق بود. در سال ١٩٥٧ هزینه‌های سفر جلال حسام‌الدین نورالدین (- ٢٠١٧) معروف به جلال طالبانی به مسکو را تقبل کرد؛ کسی که برای دیدار با رهبر راهی پایتخت روسیه شد. مصطفی بارزانی(١٩٠٣-١٩٧٩)، در ٢٦ ژوئیه ١٩٥٨ با تعدادی از شخصیت‌ها در بخش کویسنجق جلسه‌ای را ریاست کرد تا به بغداد بروند و مطالبات مردم کرد را آماده کنند. در ٢٧ ژوئیه ١٩٥٨ به همراه هیئتی از کردها از وزارت دفاع عراق دیدار کرد و به عبدالکریم قاسم (١٩١٤-١٩٦٣) به مناسبت سقوط رژیم پادشاهی تبریک گفت. در سال ١٩٥٩ چهارمین کنگره حزب دموکرات کردستان- عراق در خانه‌اش در شهر بغداد برگزار شد. در ٢ ژوئن ١٩٥٩ با امضای رئیس هیئت عالی اصلاحات ارضی، سرلشکر ستاد عبدالکریم قاسم، اکثر زمین‌ها و املاک وی مصادره شد. در ٢٢ دسامبر ١٩٦٠ به عنوان عضو مجلس اداره انحصار تنباکو منصوب شد. در سال ١٩٦٠ نماینده در پنجمین کنگره حزب دموکرات کردستان بود. در ١٦ سپتامبر ١٩٦١ بازداشت شد و در زندان‌های اربیل، بغداد و کوت قرار گرفت و خانه‌اش ویران شد. در سال ١٩٦٣ پس از سقوط نظام عبدالکریم قاسم آزاد شد و در ٩ ژوئن ١٩٦٣ به صفوف نیروهای پیشمرگه پیوست. در سال ١٩٦٣ نماینده نخستین کنگره خلق (کنگره کویسنجق) بود. در سال ١٩٦٣ میزبان رهبر مصطفی بارزانی در خانه‌اش در جریان نخستین کنگره خلق (کنگره کویسنجق) بود. در اواسط سال ١٩٦٣ خانه‌اش توسط نیروهای گارد ملی وابسته به حزب بعث عربی به آتش کشیده شد. در سال ١٩٦٤ برای آشتی بین جناح رهبر و دفتر سیاسی تلاش کرد. در سال ١٩٦٤ در دومین کنگره خلق (کنگره قلعه دیزه) شرکت کرد. در سال ١٩٦٤ به عضویت شورای رهبری انقلاب در کردستان عراق درآمد. در سال ١٩٦٥ نقشی برجسته برای مشمول عفو قرار گرفتن پناهندگان همدان وابسته به جناح دفتر سیاسی از سوی رهبر مصطفی بارزانی ایفا کرد. در سال ١٩٦٦ نماینده هفتمین کنگره حزب دموکرات کردستان در ناحیه کلاله در استان اربیل بود. در سال ١٩٨٠ نماینده هشتمین کنگره حزب دموکرات کردستان در روستای ناوبردان در استان اربیل بود.
منابع:-
محمود شیخ سین حسو ریکانی، شنگال (سنجار) در دوران پادشاهی ١٩٢١ - ١٩٥٨، (اربیل - آکادمی کردی - چاپخانه الحاج هاشم - ٢٠١٢ م)، ص ١١٧ .
-
احمد باور، کوملی یانه سرکوتن، (کردستان - شهرداری کلار - چاپخانه افست تیشک - ٢٠٠٤ ز)، ل ١٣٣ .
-
تهیه و تنظیم: صدیق صالح، عبدالله صوفی کریمی سراجی، سرباز گمشده در تنها جمهوری کردستان، (سلیمانیه - چاپخانه بدرخان - ٢٠٠٣ ز)، صص ١٤٠ - ١٤١ .
-
هوشیار نوری لک، نامداران کرد در یک سطر، (اربیل - چاپخانه چوارچرا - ٢٠١٠ ز)، ص ١٣ .
-
اسماعیل شوکر رسول، کرکوک پژوهشی تاریخی از نظر سیاسی و فکری ١٩٣٩ - ١٩٤٥، (اربیل - ٢٠٠٧ ز)، ص ٧٣ .
-
فاضل رسول، کردستان و سیاست شوروی در خاورمیانه، ترجمه غسان نعمان، (سلیمانیه - دفتر فکر و آگاهی در اتحادیه میهنی کردستان - چاپخانه مؤسسه حمدی برای چاپ و نشر - ٢٠٠٨ م)، ص ٢٤١ .
-
تهیه و تنظیم: پیشرو احمد، در یادبود کاکه‌زیاد کویه، روزنامه کوردستان نوێ، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٢٤٢٥، سال دهم، سلیمانیه، پنج‌شنبه، ١٢ آوریل ٢٠٠١ م، ص ١٠.
-
متن سخنرانی مام جلال در مراسم یادبود ١٠ سالگرد شهید فرمانده عمر دبابه، روزنامه کوردستان نوێ، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٢٦٧١، سال یازدهم، سلیمانیه، چهارشنبه، ٣٠ ژانویه ٢٠٠٢ م، ص ٣.
-
رهرو راه همبستگی خلق، صفوف خلق، روزنامه کوردستان نوێ، ارگان اتحادیه میهنی کردستان، شماره ٢٦٧٠، سال یازدهم، سلیمانیه، سه‌شنبه، ٢١ ژانویه ٢٠٠٢ م، ص ٦.
-
مصاحبه: رازاو ره‌زبه‌ر، گوشه‌گیری دکتر پیروز، مجله شاووشکا، مرکز شاووشکا برای فعالیت‌های فرهنگی، شماره ١١، اربیل، پاییز ٢٠٠٤ م، ص ١٩.
-
احمد بانیخیلانی، خاطراتم، (استکهلم ـ ١٩٩٧ م)، ص ص ١٧٨، ٢١٧، ٣٩٩.
-
کریس کوچرا، جنبش ملی کرد، ترجمه‌ی ابراهیم یونسی، چاپ دوم، (تهران ـ موسسه انتشارات نگاه ـ ١٣٧٧ ه.ش)، ص ٢٣٨.
-
مهدی محمد قادر، تحولات سیاسی کردستان عراق ١٩٤٥ ـ ١٩٥٨، (سلیمانیه ـ مرکز مطالعات استراتژیک کردستان ـ ٢٠٠٥ م)، ص ص ٩٣، ١١٩ ـ ١٢١، ١٢٣، ١٢٨.
-
شوان محمدامین طه‌ها خوشناو، اربیل میان سال‌های ١٩٦٣ ـ ١٩٧٠ پژوهشی تاریخی در وضعیت سیاسی، (اربیل ـ چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین ـ ٢٠١٦ م)، ص ص ٣٦، ٧٦.
-
عبدالرحمن شرفکندی، چیشتی مجیو، (پاریس ـ ١٩٩٧ م)، ص ٤٤٤.
-
دیوید مک‌دوول، تاریخ الأکراد الحدیث، (بیروت ـ دار الفارابی ـ ٢٠٠٤ م)، ص ٤٤٩.
-
جمال نبز، خاطرات آن روزهایی که دیگر تکرار نمی‌شوند، (سلیمانیه ـ چاپخانه شوان ـ ٢٠١٧ م)، ص ٢١٥.
-
قرار صادر از هیئت عالی اصلاحات ارضی با اسامی کسانی که مقرر شد مشمول قانون شوند، جریده الوقائع العراقیة، شماره ١٨٢، سال اول، وزارت ارشاد در عراق، بغداد، چاپخانه حکومت، دوشنبه، ٨ ژوئن ١٩٥٩ م، ص ٤.
-
جمال بابان، سلیمانیه شهر درخشان من، جلد سوم، چاپ دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس ـ چاپخانه آراس ـ ٢٠١٢ م)، ص ٣٢٣.
-
بن بوزید أسماء، مصطفی البارزانی ودوره في النضال الکردي ١٩٤٣ ـ ١٩٧٥، الجمهوریة الجزائریة الدیمقراطیة الشعبیة، وزارت آموزش عالی و تحقیقات علمی، دانشگاه محمد بوضیاف المسیله، دانشکده علوم انسانی و اجتماعی، گروه تاریخ، ٢٠١٩ م، ص ٣٨.
-
فرهاد عونی، انطباعات عن احتفاء ابناء کویسنجق بزیارة البارزاني الخالد لمدینتهم، بخش ١٠، مجله گولان العربی، موسسه گولان الاعلامیة، شماره ١٨، اربیل، چاپخانه وزارت فرهنگ، ٢٥ نوامبر ١٩٩٧ م، ص ٤١.
-
حسین حاجی قادر، کاکه‌زیاد حه‌مه‌غای بزرگ کویه یک خاطره، مجله که‌کۆن، شماره ٢١، مه ٢٠١٢ م، ص ص ١٠ ـ ١١.
-
فرهاد عونی، انطباعات عن احتفاء ابناء کویسنجق بزیارة البارزاني الخالد لمدینتهم، بخش ١٠، مجله گولان العربی، موسسه گولان الاعلامیة، شماره ١٨، اربیل، چاپخانه وزارت فرهنگ، ٢٥ نوامبر ١٩٩٧ م، ص ٤١.
-
توفیق ملا صدیق، خاطرات روزهای حزبی و پیشمرگایتی و تبعید شدنم، چاپ دوم، (اربیل ـ چاپخانه شهاب ـ ١٩٩٦ م)، ص ص ٦٠، ٨٨.
-
احمد دلزار، خاطرات روزهای زندگی‌ام، بخش سوم، (استکهلم ـ ١٩٩٤ م)، ص ١٢.
-
احمد دلزار، خاطرات روزهای زندگی‌ام، (اربیل ـ وزارت فرهنگ و جوانان ـ چاپخانه شهاب ـ ٢٠١٩ م)، ص ١٩٠.
-
ب. هوراز، پژوهشی کوتاه درباره تاسیس و انحلال حزب شورش و رزگاری در کردستان جنوبی، (بدون مکان ـ مه ١٩٩٣ م)، ص ٢٧.
-
برزان احمد کورده، تاریخ کوتاه یهودیان کردستان، (سلیمانیه ـ چاپخانه کارو ـ ٢٠١٩ م)، ص ١٩٠.
-
بکر عبدالکریم حویزی، سفری به جمهوری مهاباد خاطراتم در کردستان شرقی ١٩٤٤ ـ ١٩٤٧، (اربیل ـ انتشارات آراس ـ ٢٠٠١ م)، ص ص ٩ ـ ١٠.
-
جمال بابان، أعلام الکرد، جلد اول، چاپ دوم، (اربیل ـ انتشارات آراس ـ ٢٠١٢ م)، ص ص ٥٠٠ ـ ٥٠١.
-
جمال فتح‌الله طیب، حمله گارد ملی به شهر کویه و اطراف آن در سال ١٩٦٣، مجله که‌کۆن، شماره ٣٩، سلیمانیه، چاپخانه ماردین، نوامبر ٢٠١٥ م، ص ص ١٧، ١٩.
-
حبیب محمد کریم، تأریخ الحزب الدیمقراطي الکردستاني ـ العراق (في محطات رئیسیة) ١٩٤٦ ـ ١٩٩٣، (دهوک ـ چاپخانه خه‌بات ـ ١٩٩٨ م)، ص ص ٣٤ ـ ٣٥، ٤٢.
-
فرهاد عونی، ٣٦ نامه و چند شخصیت دیگر دیوان من، (اربیل ـ چاپخانه دانشگاه صلاح‌الدین ـ ٢٠١٩ م)، ص ص ٥٤ ـ ٥٩.
-
روژین چلبی منیر، زاخو ١٤ی ژوئیه ١٩٥٨ ـ ٦ی مارس ١٩٧٥، (بدون مکان ـ مرکز زاخو برای تحقیقات کردی ـ ٢٠١٨ م)، ص ٧٥.
-
محمد سهل طقوش، تاریخ الأکراد ٦٣٧ ـ ٢٠١٥، (بیروت ـ دار النفائس للطباعة والنشر والتوزیع ـ ٢٠١٥ م)، ص ٣٠١.
-
حمه‌ی فرج حلبچه‌ای، از شنروێ تا استکهلم، چاپ سوم، (سلیمانیه ـ چاپخانه کارو ـ ٢٠١٥ م)، ص ١٥٣.
-
دیوید مک‌داول، تاریخ معاصر کرد، ترجمه ابراهیم یونسی، چاپ چهارم، (تهران ـ نشر پانیذ ـ چاپ دالاهو ـ ١٣٩٣ ه.ش)، ص ٤٦١.
-
رهبر سید برایم، درخشش‌های که‌کۆن، (اربیل ـ چاپخانه شهاب ـ ٢٠١٤ م)، ص ص ٣٢ ـ ٣٥.
-
سید علی موجانی، سولماز صدقی، الهه نعمتی ...، فرهنگ رجال و خاندانهای معاصر عراق، (تهران ـ نشر عظام ـ ١٣٩٢ ه.ش)، ص ١١٤٥.
-
شعبان علی شعبان، برخی اطلاعات سیاسی و تاریخی، چاپ سوم، (اربیل ـ چاپخانه روژهه‌لات ـ ٢٠١٣ م)، ص ١٠٢.
-
عبدالرزاق مطلق الفهد، الأحزاب السیاسیة في العراق ودورها في الحرکة الوطنیة والقومیة ١٩٣٤ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ شركة المطبوعات للتوزیع والنشر ـ ٢٠١١ م)، ص ٢٤٩.
-
العرب والکرد المصالح والمخاوف والمشترکات، سعد بشیر اسکندر، الثابت والمتغیر في الموقف القومي الکردي تجاه السلطة العربیة في بغداد خلال العهد الملکي ١٩٢١ ـ ١٩٥٨، (بیروت ـ المركز العربي للأبحاث ودراسة السیاسات ـ ٢٠١٩ م)، ص ٩٧.
-
عبدالخالق معروف، کویه ... نامدارانش، (اربیل ـ چاپخانه مناره ـ ٢٠١٤ م)، ص ص ٧٢ ـ ٧٦.
-
عثمان مصطفا خوشناو، همراه با روزگار افتاده‌ها، (اربیل ـ مجتمع چاپ و نشر شهاب ـ ٢٠٠٧ م)، ص ٧٣.
-
فاتح رسول، چند صفحه‌ای از تاریخ مبارزات خلق کرد ما، جلد اول، (سوئد ـ چاپخانه حلبچه ـ ١٩٧٩ م)، ص ص ٤٠٧ ـ ٤٠٩.
-
کریم شارزا، المناضل الکردي کاکه زیاد آغا غفوري ١٩١٤ ـ ١٩٩١، جریده خه‌بات، ارگان حزب دموکرات کردستان ـ متحد، شماره ٨٩٣، جمعه، ٢٥ سپتامبر ١٩٩٨ م، ص ١٣.
-
کریم شارزا، "در یادبود میهن‌پرستان: کاکه‌زیاد آغای کوردپرور صلح‌طلب"، روزنامه برایه‌تی، ارگان حزب دموکرات کردستان ـ یگانه، شماره ٢٠٨١، دوشنبه، ٧ نوامبر ١٩٩٤ م، ص ٦.
-
کریم شاره‌زا، کاکه زیاد له کاروانی خه‌باتی کوردایه‌تیه‌وه، ڕۆژنامه‌ی برایه‌تی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان ـ یه‌کگرتوو، ژماره ٢٣١٠، هه‌ولێر، یه‌کشه‌ممه، ١٣ نیسانی ١٩٩٧ز، ل ٦.
-
کریم شاره‌زا، کاکه زیاد ئاغای غه‌فووری، ڕۆژنامه‌ی برایه‌تی، ئۆرگانی پارتی دیموکراتی کوردستان، ژماره ٣٣٥٥، هه‌ولێر، پێنجشه‌ممه، ١٢ نیسانی ٢٠٠١ز، ل ٧.
-
محمد عامر دیرشه‌وی، البنیة الدینیة ـ السیاسیة فی کوردستان، (اربیل ـ مطبعة هیڤی ـ ٢٠١٦م)، ص ص ٢٤٥، ٣١٧.
-
مرسوم جمهوری رقم ٧٣٩، جریده الوقائع العراقیه، وزاره الارشاد فی العراق، العدد ٤٦٧، السنه الثالثه، بغداد، الاثنین، ٩ کانون الثانی ١٩٦١م، ص ٤.
-
مسعود البارزانی، البارزانی والح Rکه التحریریه الکردیه، المجلد الاول، الطبعه الثانیه، (بیروت ـ کاوا للثقافه الکردیه ـ ١٩٩٧م)، ص ٢١٦ ـ ٢١٧.
-
مه‌ولود ژاکاو، کاکه زیادی حه‌مه‌غا، گۆڤاری که‌کۆن، ژماره ٥٥، سلێمانی، چاپخانه‌ی بینایی، تشرینی یه‌که‌می ٢٠١٨ز، ل ٤٠.