ژیاننامە:
پیرموس عومەر لە ساڵی 1916 لە گوندی هەروری لە دهۆک لەدایکبووە. دوای چوونی بۆ یەکێتی سۆڤیەت، بەهۆی تەمەنی زۆرەوە نەیتوانیوە لە زانکۆ بخوێنێت و درێژەی بە کارکردن داوە. ئەو دووجار لە یەکێتی سۆڤیەت هاوسەرگیری کردووە. جاری یەکەم لەگەڵ خەدیجە بووە و کچێکیان بە ناوی خالیدە بووە. لە ساڵی 1959، کاتێک پیرموس گەڕایەوە کوردستان، خەدیجە لەگەڵی نەگەڕایەوە، بۆیە بۆ جاری دووەم لەگەڵ سادقە نیشان محەمەد هاوسەرگیری کرد کە خەڵکی کۆماری ئازەربایجان بوو، دوو کچ و کوڕێکیان بە ناوی ڕەمەزان پیرموس بوو کە لە ساڵی 1955 لەدایکبووە. دوای تێکچوونی شۆڕشی ئەیلوول لە ساڵی 1975، لەلایەن حکومەتی عێراقەوە بۆ کانی ماسێ گواستراوەتەوە. لە ساڵی 1977، بۆ کۆمەڵگەی تالکەبار گواستراوەتەوە و پاشان پێنج ساڵ لە تاشیش نیشتەجێ بووە، دواتریش ماڵەکەی گواستووەتەوە بۆ چەم سەدیدا. کاتێک حکومەتی عێراق هێرشی کردە سەر گوندەکان، ماڵەکەی گواستووەتەوە بۆ ئەشکەوتێک لە باری نەزاری و دوو ساڵ لەوێ ژیاون. لە 23ی ئاداری 1997، لە زاخۆ کۆچی دوایی کردووە.
لە ساڵی 1943، پەیوەندی بەوانەوە کرد کە بەشێک بوون لە شۆڕشی دووەمی بارزانی، و بەشداری لە شەڕەکانی بلێ، ڕێزان و بارزان کردووە. لە 6ی تشرینی دووەمی 1943، بەشداری لە گرتنی بنکەی پۆلیسی گۆراتوو کردووە. لە 19ی ئابی 1945، بە فەرمانی دادگای سەربازی عێراق، موڵک و ماڵە گوازراوە و نەگوازراوەکانیان دەستیان بەسەردا گرتووە. لە 5ی ئەیلوولی 1945، بەشداری لە گرتنی بنکەی پۆلیسی مەیدان مۆریکی کردووە. لە 11ی تشرینی یەکەمی 1945، دوای تێکچوونی شۆڕشی دووەمی بارزان، بەرەو ڕۆژهەڵاتی کوردستان دەچێت. دوای دروستبوونی کۆماری دیموکراتی کوردستان لە مەهاباد، لە 31ی ئازاری 1946، وەک سەربازێکی سوپای بارزانی بەرگری لە کۆمارەکە کردووە.
دوای تێکچوونی پارتی دیموکراتی کوردستان (پەدەکە) لە مەهاباد و گەڕانەوەی بارزانی لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە بۆ باشووری کوردستان، پیرموس بەشداری لە شەڕەکانی «نەغەدە» و «شنۆ» لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان کردووە. هەروەها، یەکێک بووە لەو پێشمەرگانەی کە لە 19/4/1947 بە ڕێگەی «خواکورک و دەشتی بارازگراوە» لەسەر خاکی باکووری کوردستان تێپەڕیون بۆ گەڕانەوە بۆ «شێروان» و «مزووری».
دوای گەڕانەوەیان، جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 15/5/1947 لە گوندی «ئەرگوش» کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ هاوڕێکانی کرد و ئازادی پێ بەخشیون لەوەی بمێننەوە یان بچن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە کۆبوونەوەکەدا، هەمووان بڕیار دەدەن کە جێبهێڵن و بچن بۆ یەکێتی سۆڤیەت. لە 23ی ئایاری 1947، پیرموس یارمەتی جەنەڕاڵ مستەفا دەدات و لەگەڵی دەچێت بۆ یەکێتی سۆڤیەت و لە شەڕەکانی «گلی قتور» و پردی ماکۆ دەجەنگێت. دوای زۆر ناخۆشی، لە 18ی حوزەیرانی 1947، پیرموس توانی دوای تێپەڕبوون بە ڕووباری ئاراس کە دەکەوێتە نێوان سنوورەکانی ئێران و یەکێتی سۆڤیەت، بچێتە یەکێتی سۆڤیەت.
دوای گەیشتنیان بۆ یەکێتی سۆڤیەت لە 19ی حوزەیرانی 1947 لە شاری «نەخچیوان» لە کۆماری ئازەربایجان، بۆ ماوەی چل ڕۆژ، هەموو هاوڕێکان لە کۆمەڵگەیەکدا دانران کە بە تێلی دڕکاوی دەوردرابوو. ئەوان لەلایەن سەربازەکانەوە چاودێری دەکران و وەک دیلی جەنگ لە ڕووی خۆراک و جلوبەرگەوە مامەڵەیان لەگەڵ دەکرا. دواتریش، حکومەتی سۆڤیەت بڕیاری دا کە هاوڕێکان دابەش بکرێن بۆ شوێنەکانی «ئەغدام»، «لاچین»، «ئایولاکس» و «کەلبەجەر» لە کۆماری ئازەربایجان. لە 10ی کانوونی یەکەمی 1947، گواسترانەوە بۆ کەمپێکی سەربازی لەسەر دەریاچەی «خەزەر» لە پایتەختی کۆماری مەهاباد «باکۆ». لە 23ی هەمان مانگدا، جلوبەرگی سەربازییان پێ درا و لەلایەن ئەفسەرانی کۆمارەوە 8 کاتژمێر لە ڕۆژێکدا ڕاهێنانیان پێ کرا. لەگەڵ ئەوەشدا، هەندێک لەو هاوڕێیانەی کە بە کوردی خوێندەوار بوون، بۆ ماوەی 4 کاتژمێر لە ڕۆژێکدا زمانی کوردییان فێر دەکردن.
دوای مامەڵەی خراپی «جەعفەر باقیرۆڤ» لەگەڵ هاوڕێکان، لە 29ی ئابی 1949، بارزانی بڕیار دەدات کەمپە سەربازییەکەی لە کۆماری مەهابادەوە بگوازێتەوە بۆ کۆمەڵگەی «چەرچوک» لە نزیک شاری «ئاشکاند» کە پایتەختی ئۆزبەکستان بوو؛ لەوێ درێژەیان بە مەشقە سەربازییەکانیان دا.
لە ئاداری 1949، هاوڕێکان دابەشکران بەسەر گوندەکانی یەکێتی سۆڤیەت و کێڵگەکاندا (کە خەڵکی مەدەنی لە حکومەت بەکرێیان دەگرت و دواتر پارەکەیان دەدایەوە). هاوڕێکان لەم شوێنانەدا کاریان دەکرد.
دوای چەندین نامە بۆ ستالین لەلایەن جەنەڕاڵ بارزانییەوە، نامەیەک لە کۆتاییدا دەگاتە دەست ستالین کە باس لەو ناخۆشیانە دەکات کە هاوڕێکان پێیدا تێدەپەڕن. ستالین دەستبەجێ پارتێک پێکدەهێنێت بۆ لێکۆڵینەوە لە هاوڕێکانی بارزانی؛ پارتەکە دەگاتە ئەو بڕیارەی کە پێویستە هەمووان لە شاری «ڤریڤسکی» کۆببنەوە. پیرموس لە تشرینی دووەمی 1951 دەچێت بۆ ئەو شارە.
دوای شۆڕشی 14ی تەممووزی 1958 لە عێراق و گەڕانەوەی جەنەڕاڵ مستەفا بارزانی لە 25ی شوباتی 1959، لێبوردنی گشتی لەلایەن حکومەتەوە بۆ بارزانی و هاوڕێکانی دەرکرا.
بەهۆی دروستبوونی کۆماری عێراق لە 1958 لەلایەن عەبدولکەریم قاسمەوە، پیرموس لەگەڵ هاوڕێکانی بە کەشتی «گرۆزیا» لە ڕێگەی بەندەری «بەسرە» لە 16ی نیسانی 1959 گەڕانەوە بۆ کوردستان. ئەو لە هەولێر نیشتەجێ بوو، دوای چەند مانگێک چوو بۆ ئامێدی و دواتریش بۆ هەرور و سیارەتوکیا.
لە 1961، بەشداری لە شۆڕشی ئەیلوول کرد. لە 1988، کاتێک حکومەتی عێراق دەستی بە شاڵاوی ئەنفال کرد لە ناوچەی بادینان، ئەو وەک پەنابەر کۆچی کرد بۆ کۆماری تورکیا و لە ئارۆش نیشتەجێ بوو. دواتریش، لە کۆمەڵگەی موش لە ماردینی باکووری کوردستان نیشتەجێ بوو. لە 1992 گەڕایەوە بۆ باشووری کوردستان. لە 16ی ئابی 1996، لە ئاهەنگی یۆبیلی زێڕین، بەهۆی یارمەتی و قوربانیدانی لە شۆڕشی دووەمی بارزانی، لە کۆماری دیموکراتی کوردستان، یارمەتیدانی بارزانی لە ڕۆیشتن بۆ یەکێتی سۆڤیەت و شۆڕشی ئەیلوول، لەلایەن سەرۆک مەسعوود بارزانییەوە میدالیای بارزانی پێ بەخشرا.
سەرچاوەکان:
- حامید گه‌وهه‌ری، میدالیای بارزانی به‌رزترین خه‌ڵاتی ڕێزلێنان، به‌رگی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی حاجی هاشم - ٢٠١٥ز).
- حکومت اقلیم کردستان، وزارت برنامه‌ریزی، واحدهای اداری استان‌های اقلیم کردستان و تعداد خانوارها و جمعیت، اربیل، ٢٠٠٩ م.
- حمید گردی، چکیده تاریخ‌نگاری، چاپ اول، (اربیل - انتشارات آراس - چاپخانه وزارت آموزش و پرورش - ٢٠٠٤ م).
- حیدر فاروق السامرئی، ضیاء جعفر و نقشش در سیاست و اقتصاد عراق، (لندن – دارالحکمه - ٢٠١٦ م).
- رێکار مزوری، زنان روس و جابه‌جایی و انفال و نسل‌کشی، چاپ اول، (اربیل – چاپخانه مناره - ٢٠١٠ م).
- شعبان علی شعبان، برخی اطلاعات سیاسی و تاریخی، چاپ سوم، (اربیل - چاپخانه روژهلات - ٢٠١٣ م).
- شوکت شیخ یزدین، یوبیل طلایی پیشمرگه، (پیرمام - چاپخانه خبات - ١٩٩٦ م).
- قائد میرو میروزی، نبرد گوره‌توی در ٦ نوامبر ١٩٤٣، مجله دنگی پیشمرگه، ارگان دفتر سازماندهی پیشمرگه، شماره ٤٣، پیرمام، چاپخانه روشنبری، ٣١ ژوئیه ٢٠٠١.
- کاروان محمد مجید، بارزانی‌ها از مهاباد تا شوروی، چاپ اول، (سلیمانیه - چاپخانه پەیوەند - ٢٠١١ م).
- مجله هتاو، شماره ١٥٤، سال ششم، اربیل، چاپخانه کردستان، جمعه، ١٥ آوریل ١٩٥٩.
- در چارچوب جشن‌های یوبیل طلایی، رئیس مسعود بارزانی مدال بارزانی را به مبارزان و مادران شهید اعطا می‌کند، مجله گولان، ارگان حزب دموکرات کردستان، شماره ٨٤، اربیل، ١ سپتامبر ١٩٩٦ م.
- در یادداشت فرمانده شهید حسو میرخان ژاژوکی، ٦٢ روز همراه بارزانی و رفتن بارزانی‌ها به اتحاد جماهیر شوروی، چاپ اول (اربیل - چاپخانه روشنبری - ١٩٩٧ م).
- لیث عبدالمحسن جواد الزبیدی، انقلاب ١٤ ژوئیه ١٩٥٨ در عراق، (بغداد - دارالرشید للنشر - 1979 م).
- مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌خواهی کرد ١٩٣١-١٩٥٨، (دهوک - چاپخانه خبات - ١٩٩٨ م).
- نجف‌قلی پسیان، از مهاباد خونین تا کرانه‌های ارس، مترجم: شوکت شیخ یزدین، چاپ اول، (پیرمام - یوبیل طلایی حزب دموکرات کردستان - ١٩٩٦ م).
- ا.د.ا، فایل شماره AI-10، لیست یاران مصطفی بارزانی برای اتحاد جماهیر شوروی، اسناد توسط سگوان هالو ارائه شده است، ٢٠١٦ م.
- ا.د.ا، فایل شماره HB-407، حزب دموکرات کردستان، دفتر بارزانی، کمیته عالی منطقه بارزان، فرم پیرموس عمر خلیل (پیرو یوسف)، پیرمام، ١ نوامبر ٢٠١٨ م.