Di 3ê hezîrana 1962an de, pêta Şoreşa Eylûlê gihîşt herêma Balekayetî û hêzên Pêşmerge bi çavdêriya rasterast a fermandeyê şoreşê Mela Mistefa Barzanî ber bi nahiyeya Kelalê ve çûn da ku wê azad bikin. Hêzên polîs ên herêmê dixwestin berevaniyê bikin û xwe radestî Pêşmerge nekin. Di vê navberê de Barzanî ji Makûsanê ve çavdêriya şer dikir û bi nameyekê ji rêveberê nahiyeyê re hişyarî da ku xwe radestî hêzên Pêşmerge bikin da ku şer bêyî rijandina xwînê bi dawî bibe.
Di şeva 3/4ê hezîrana 1962an de, navendeke polîsan xwe radest kir, lê rêveberê nahiyeyê, seriyeke polîsan, berpirsiyarên herêmê û her kesên ku xwe wekî alîgirên hikûmeta Ebdulkerîm Qasim (1958-1963) didîtin, bi dizî ligel malbatên xwe reviyan nav Qelaya Rayatê. Di vê navberê de balafirên şer ên dewletê ji sibehê heta êvarê bi berdewamî hêzên Pêşmerge bombebaran dikirin.
Hejmareke mezin ji polîsan di hundirê qelayê de bûn û berpirsiyarê wan kesekî Kurd bû bi navê Kerîm Xoranî. Lê gava rêveberê nahiyeyê ku Ereb bû û bi Kurdî nizanibû gihîşt qelayê, bû fermandeyê yekem û berpirsiyarê sereke. Di 4ê hezîrana 1962an de, hêzên Pêşmerge bi fermandariya Hacî Bêroxî û Çawûş Yasîn û Mehmûd Kawanî, Mistefa Nêrweyî, Hesen Xal Hemze, Ehmed Mistê û Umer Debabe, ligel çend hêzên eşîran, Qelaya Rayatê dorpêç kirin.
Hêzên Pêşmerge hewl dan bi gulebarankirinê polîsan bitirsînin û neçar bikin ku xwe radest bikin, lê dorpêçkiriyan red kirin ku xwe radest bikin û şer kirin û daxwaza alîkariyê ji hikûmetê kirin. Hêzên Pêşmerge bi temamî ji telgrafên hikûmetê agahdar bûn, ku ew dorpêçkirî bûn û daxwaza berevanî û rizgarkirinê dikirin û di berevaniyê de berdewam bûn. Hin telgraf rasterast ji bo serokwezîrê wê demê yê Îraqê Ebdulkerîm Qasim hatibûn şandin.
Hikûmeta Îraqê bi berdewamî hêzên Pêşmerge bi balafirên şer bombebaran dikir, lê ti ziyan negihand wan. Wekî din, balafiran carinan ji hewayê xurek, zexîre û pêdiviyên din davêtin hêzên dorpêçkirî. Kêm ji van pêdiviyan digihîşt wan û piraniya wan ketin destê Pêşmerge. Piştî du hefteyan ji dorpêçkirina qelayê, hêzeke Artêşa Iraqê bi fermandariya Eqîd Wehbî ku ji fujê sêyem ê lîwaya sêyem pêk dihat, ji Rewandizê bi rêya Bersirînê ber bi Rayatê ve çû da ku dorpêçê bişkîne û dorpêçkiriyan rizgar bike.
Hêzeke Pêşmerge bi fermandariya Mehmûd Kawanî û Haris Bêdarûnî, Artêşa Iraqê li Kospî Sebî, Kospî Rûle û Pira Hafiz dorpêç kirin û şerekî giran di navbera wan de derket. Di encamê de fujê Artêşa Iraqê bi temamî hat têkbirin, hinek hatin kuştin, hinek birîndar bûn û hinekên din jî dîl hatin girtin. Di vî şerî de hikûmeta Îraqê fêm kir ku ti hêviyek ji bo gihîştina bi vê rêyê bo Rayatê û şikandina dorpêça qelayê nîne, lê serî li rêyeke din da, ew jî alîkariya bi çekdarên kirêgirtî ji bo êrîşkirina li ser Pêşmerge ji pişt ve li ser Çiyayê Helkurdê yê li hember Rayatê û hewldana şikandina dorpêçê bû.
Wisa dixuye ku komek ji kirêgirtiyan plan kiribûn ku ji pişt Çiyayê Helkurdê êrîş bikin, lê gava Barzanî nûçe bihîst û ji planê agahdar bû, dorpêçkirina qelayê spart Elî Serbaz û xwe ji bo têkbirina vê hewldana hikûmetê amade kir. Bi hêzeke Pêşmerge di demek kurt de gihîşt wir da ku rûbirûyî wan bibe. Di 27ê hezîrana 1962an de hêza Pêşmerge li herêma Cîxderî, Dol, Mîdan û Hornî Belkyanê li hember hêzên hikûmetê rawestiya. Piştî sê rojan ji şerê giran, karî refên kirêgirtiyan belav bike, bi awayekî ku hinek ji wan sînor derbasî axa Îranê bûn, hinekên din jî ber bi newalên herêma Lolanê ve reviyan. Bi vî awayî hewldana duyem a hikûmeta Îraqê ya ji bo şikandina dorpêçê têk çû.
Piştî ku Pêşmerge hemû hewlên xwe dan da ku dorpêçkiriyan radest bikin û hewlên wan bê encam man, Barzanî di 10ê hezîrana 1962an de ferman da ku tunnelek di hundirê qelayê de bê çêkirin. Tunel ji aliyê 16 Pêşmerge û kolerên Kurd ve bi pîkax û bîlan hat çêkirin. Ji dûrahiya 350 metreyî di çaleke rojhilatê qelayê de ber bi birca yekem a qelayê ve bêyî alîkariya teknîsyen û endezyarên xwecihî û biyanî hat kolan. Carinan wan çal dikolan û nîşaneke sor dadinîn da ku bizanin çiqas dem derbas bûye berî ku bigihîjin qelayê. Di nav 32 rojan de, deriyê tunelê gihîşt birca yekem a qelayê li derveyî dîwarên wê yên kevirî. Nîşanên sor, dengê lêdanê û tedbîran polîs tirsandin. Elî Serbaz û Eşref Amêdî di tunela bin dîwarên qelayê re derbas bûn û bi rêya kunekê bi rêveberê nahiyeyê re axivîn, ku ti rêyeke wan ji bilî radestbûnê nîne, yan jî dê madeya TNT li ser çar dîwarên qelayê deynin û li ser serê wan biteqînin. Di îşaretek din de hat gotin ku her du berpirsiyarên Pêşmerge bi Erebî diaxivîn û ji rêveberê nahiyeyê re soz dan ku eger xwe radest bikin, dê wan azad bikin.
Di şeva pêncşemê 12ê tîrmeha 1962an de, dorpêçkiriyan xwe radest kirin, hejmara wan 150 polîs bûn. Rêveberê nahiyeyê û hejmarek ji polîsan şandin baregeha şoreşê li Bêtwatê û di yek ji şikeftan de hatin girtin. Yên din bi rêya Pîranşarê li Îranê bo Qesrê Şîrînê radestî hikûmeta Îraqê hatin kirin. Armanca Barzanî ew bû ku dengê şoreşê li derveyî sînoran belav bibe. Gava dîl gihîştin Îranê, radyo û rojnameyên Ewropî nûçe belav kiribûn. Derbarê dîlên li Bêtwatê de, çawûş Kerîm Xoranî yê berpirsiyarê polîsên Qelaya Rayatê piştî girtinê hat îdamkirin. Rojekê, rêveberê nahiyeyê xwest Elî Serbaz bibîne û jê re got ku wî sozê xwe nebirîye, paşê piştî çend rojan ligel hejmarek polîsan hat azadkirin.
Tevî ku şandeyeke lîwaya duyem a Artêşa Iraqê di 5ê tîrmeha 1962an de gihîşt Hacî Umranê da ku bi Barzanî re danûstandinan bike, lê piştî girtina qelayê bê encam ma. Destkeftiyên şoreşê 103 çekên Rûsî, Îngilîzî û Polonî, şeş çeka giran a Rûsî ya cureyê Bren, 3000 fîşengên Îngilîzî, du amûrên radyoyê û kamyonek bûn. Bi biryara şoreşê Qelaya Rayatê bû girtîgeh û berpirsiyarî spartin Seîd Misêfî.
Di 11ê tîrmeha 1962an de, di şeva radestbûna dorpêçkiriyan de, Barzanî nameyeke lezgîn ji Umer Debabe wergirt, ku tê de diyar dikir şerekî giran di navbera hêzên wî û komek kirêgirtiyan de heye. Wî ji Barzanî alîkariya lezgîn xwestibû da ku pêşveçûna çekdaran rawestîne û hin cihan kontrol bike. Barzanî bi xwe ligel komek Pêşmergeyên xwe çû alîkariya wan. Gava Barzanî û hêzên wî gihîştin qada şer, moralê kirêgirtiyan têk çû û nekarîn berdewam bikin û reviyan. Şer bi serkeftina Pêşmerge bi dawî bû û ji hemû cihên ku kontrol kiribûn derketin û derbasî axa Îranê bûn. Di vî şerî de du Pêşmerge Şehîd bûne û 12 kesên din birîndar bûn. Bi vî awayî navenda polîsên Rayatê û yekane hêza hikûmeta Îraqê li herêmê hat belavkirin û bêyî ti ziyanekê ji herêmê hat derxistin. Hêzên hikûmetê heta dawiya şoreşê nekarîn bigihîjin herêmê. Herwiha şoreşê desthilata xwe ya temam li ser herêmê ferz kir û ber bi qonaxeke nû ve çû, hem ji aliyê xurtkirina giyanê şoreşgerî û hem jî ji aliyê kêmkirina tirsa rejîmê li ser welatiyên herêmê û zêdekirina hejmara Pêşmerge.
Çavkanî:
1- Mesûd Barzanî, Barzanî û Tevgera Rizgariya Kurd, bergê sêyem, beşa yekem, Şoreşa Îlonê 1961-1975, çapa yekem, (2004).
2- Îsmaîl Gundejorî, Şoreşa Îlonê li Balekayetiyê, Çapxaneya Rojhilat, çapa yekem, (2018).
3- Şewket Mela Îsmaîl Hesen, Rojek ji dîroka Şoreşa Îlonê, çapa yekem, (Hewlêr- 2007).
4- Hawkar Kerîm Heme Şerîf, Şoreşa Îlonê 1961-1970, çapa yekem- (Çapxaneya Zanîngeha Selahedîn- Hewlêr- 2012).
5- Xazî Adil Gerdî, Pêşmergeyek di xizmeta rêbaza Barzanî de Hecî Bîroxî, bergê yekem çapa duyem, (Tirkiye- 2021).
6- Xurşîd Şêre, Xebat û Xwîn, bîranînên salên xebata pêşmergatiyê, çapa sêyem, (Hewlêr- 2015).
7- Arî Kerîm, Çend rûpelên zindî di Şoreşa Îlonê de, (Çapxaneya Xebat- Dihok- 1999).