Jînenîgarî:

Xidir Xelekanî di sala 1992an de li gundê Xelekanê ku beşek ji bajarê Hewlêrê bû, ji dayik bûye. Wî li Yekîtiya Sovyetê xwendiye û bawernameya xwe di beşa çandiniyê de wergirtiye. Her wiha, wî li Yekîtiya Sovyetê bi jineke bi navê Nadya re zewiciye. 

Piştî vegera xwe wekî koçber ji Îranê, Xidir di ofîsa çandiniyê ya Çomanê de hat damezrandin. Piştî wê, di sala 1981an de bo Soranê hat veguhestin. Jêhatîbûna zimanî ya Xidir berbiçav bû, ji ber ku wî bi Kurdî, Erebî û Rûsî dizanibû. Ew di sala 1987an de li goristana Soranê hat veşartin. 

:Tomara Xizmetê

Di sala 1994an de, berî ku beşdarî tu şoreşekê bibe, ew beşek ji artêşa Îraqê ya li Rewandizê bû. Di heman salê de, Xidir ji artêşê reviya/artêş terikand û bi leşkerên şoreşa duyem a Barzanî re têkilî danî û beşdarî têkoşîna wan a ji bo bidestxistina azadiyê bû.  

Ji ber tevlêbûna wî ya di şoreşê de, di 19ê Tebaxa 1945an de, dadgeha “Urfî Serbazî” dest danî ser hemû mal û milkên wî. Her wiha, di 11ê Cotmeha 1945an de, piştî hilweşîna şoreşa duyem a Barzanî, Xidir bi malbata xwe û Mistefa Barzanî re ber bi Rojhilatê Kurdistanê ve çû. Wekî din, ew di 31ê Adara 1946an de tevlî refên artêşa Barzanî ya li Komara Kurdistanê bû. Her wiha, di 29ê Nîsana heman salê de, wî di şerê “Qerew”ê yê li Seqizê de şer kir.

Piştî hilweşîna Partiya Dêmokrata Kurdistanê li Mehabadê û vegera Barzanî ji Rojhilatê Kurdistanê bo Başûrê Kurdistanê, Xidir beşdarî şerên “Nehde” û “Şino”yê yên li Rojhilatê Kurdistanê bû. Her wiha, ew yek ji wan pêşmergeyan bû ku di 19/4/1947an de bi rêya “Xwakurk û Deşta Barazgirawa” ya li ser axa Bakurê Kurdistanê re çûn da ku vegerin “Şêrwan” û “Mizûrî”yê. Piştî vegera wan, General Mistefa Barzanî di 15/5/1947an de li gundê “Erguş”ê civîneke bi hevalên xwe re pêk anî û azadî da wan ku biryarê bidin ka bimînin an biçin Yekîtiya Sovyetê. Di civînê de, her kes biryar dide ku derkeve û biçe Yekîtiya Sovyetê. Di 23ê Gulanê ya sala 1947ê de, Xidir bi General Mistefa re diçe Yekîtiya Sovyetê û di şerên “Geliyê Qotur” û “Mangûr”ê de şer dike. Piştî gelek zehmetiyan, di 18ê Hezîrana 1947an de, Xidir piştî derbaskirina Çemê Arasê ku di navbera sînorên Îran û Yekîtiya Sovyetê de bû, karî biçe Yekîtiya Sovyetê. 

Piştî gihîştina wan a Yekîtiya Sovyetê di 19ê Hezîrana 1947an de li bajarê “Naxçivan”ê yê Komara Azerbaycanê, hemû heval di civakeke ku bi têlên dirî dorpêçkirî bû de hatin bicihkirin. Ew ji aliyê leşkeran ve dihatin şopandin û dema ku dor dihat ser xwarin û cilûbergan, wekî dîlgirtiyên şer bi wan re dihat kirin. Piştî wê, hikûmeta Sovyetê biryar da ku heval divê li cihên “Axdam”, “Laçîn”, “Ayulax” û “Kelbajar” ên li Komara Azerbaycanê werin dabeşkirin. Di 10ê Kanûna 1947an de, ew bo kampeke leşkerî ya li ser gola “Xezer”ê ya li paytexta Komara Azerbaycanê “Bakû”yê hatin veguhestin. Di 23ê heman mehê de, cilên leşkerî dan wan û rojane 8 saetan ji aliyê efserên komarê ve hatin perwerdekirin. Ji bilî wê, hin hevalên ku bi Kurdî dizanibûn, rojane 4 saetan ziman hîn dikirin. 

Piştî reftarên xerab ên “Cefer Baqirov” ên li hember hevalan, di 29ê Tebaxa 1949an de, Barzanî biryar dide ku kampa xwe ya leşkerî ji komara Azerbaycanê veguhezîne civakeke “Çirçûk”ê ya nêzîkî bajarê “Taşkent”ê ku paytexta Ûzbêkistanê bû; li wir wan perwerdeyên xwe yên leşkerî berdewam kirin. 

Di Adara 1949an de, heval li gundên Yekîtiya Sovyetê û çandiniyan (ku sivîlan ew ji hikûmetan kirê dikirin û paşê didan wan) hatin dabeşkirin. Hevalan li van cihan kar dikirin. 

Piştî nameyên pirjimar ên General Barzanî bo Stalîn, nameyek di dawiyê de digihîje Stalîn ku tê de behsa zehmetiyên hevalan dike. Stalîn tavilê partiyekê ava dike da ku hevalên Barzanî lêkolîn bike; partî digihîje wê biryarê ku divê her kes li bajarê “Vrivsky”yê kom bibe. Her kes di Mijdara 1951an de diçe wî bajarî.

Piştî şoreşa 14ê Tîrmeha 1958an a li Îraqê û vegera General Mistefa Barzanî di 25ê Sibata 1959an de, Barzanî û hevalên wî ji aliyê hikûmetê ve efûya giştî wergirtin.  

Ji ber avakirina Komara Iraqê di sala 1958an de ji aliyê Ebdulkerîm Qasim ve, Xidir bi hevalên xwe re bi keştiya “Grozya”yê di rêya bendera “Besra”yê re di 16ê Nîsana 1959an de vegeriyan Kurdistanê.

Xidir di şoreşa “Îlonê” û şerên “Hesen Beg”, “Sartîz”, “Hendrên” û “Garooy Beshî”yê de bi mêrxasî şer kir. Piştî hilweşîna şoreşa “Îlonê”, ew di sala 1975an de koçî Îranê kir. Piştî salekê wekî koçber, ew vedigere Kurdistanê û hikûmeta Îraqê ew bo Başûrê Îraqê veguhest. Ew li gundê “Sgur”ê yê li bajarê “Nasiriye”yê hat veşartin.

Çavkanî:

  1. حیدر فاروق السامرائي، ضیاء جعفر ودوره‌ السیاسي و الاقتصادي في العراق، (لندن – دارالحكمة - 2016م).

  2. شه‌عبان عه‌لی شه‌عبان، هه‌ندێك زانیاری سیاسی و مێژوویی، چاپی سێیه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی رۆژهه‌ڵات - 2013ز).

  3. صالح یوسف صوفي، كرۆنۆلۆژیا كوردستانێ و جیهانێ، چاپا ئێكێ، به‌رگێ دووێ، (دهۆك - چاپخانا پارێزگه‌ها دهۆكێ - 2013ز).

  4. صالح یوسف صوفي، كرۆنۆلۆژیا كوردستانێ و جیهانێ، چاپا ئێكێ، به‌رگێ سێ، (دهۆك - چاپخانا پارێزگه‌ها دهۆكێ - 2013ز).

  5. عمر فاروقی، سردار دانا زندگی و مبارزات مرحوم ملا مصطفی بارزانی، چاپ دوم، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وزارت آموزش و پرورش - 2002ز).

  6. عه‌بدولڕه‌حمان مه‌لا حه‌بیب ئه‌بوبه‌كر، عه‌شیره‌تی بارزان له‌ نێوان 1931-1991، چاپی یه‌كه‌م، (هه‌ولێر - چاپخانه‌ی وه‌زاره‌تی رۆشنبیری - 2001ز).

  7. Ebdulla Xefûr, Ferhenga erdnîgariya Hewlêrê, (Hewlêr - Weşanên Akademiya Kurdî - Çapxaneya Hacî Haşim - 2015z).

  8. Karwan Mihemed Mecîd, Barzaniyan ji Mehabadê heta Sovyetê, çapa yekem, (Silêmanî - Çapxaneya Peywend - 2011z).

  9. Mesûd Barzanî, Barzanî û bizava rizgarîxwaza kurd 1931-1958, (Duhok - Çapxaneya Xebat - 1998z).

  10. Necef Qulî Pesyan, Ji Mehabada xwînawî heta beravên Arasê, w. Şewket Şêx Yezdîn, çapa yekem, (Pîrmam - Yûbîlya zêrîn a Partiya Demokrat a Kurdistanê - 1996z).

  11. A.D.A., pelgeya hejmar AI-10, lîsteya hevalên Mistefa Barzanî bo Yekîtiya Sovyetê, belge ji aliyê Segvan Halo ve hatiye pêşkêşkirin, 2016z.

  12. A.D.A., pelgeya hejmar HB-118, Partiya Demokrat a Kurdistanê, Baregeha Barzanî, Lijneya Bilind a Navçeya Barzan, forma Xidir Hesen Abas Xidir, Pîrmam, 1ê meha sermawezê 2018z.

  13. A.D.A., pelgeya hejmar ZB-179, deqa hevpeyvîna ligel Mihemedemîn Xidir Hesen ji aliyê Nezîre Mêrgesorî ve, Pîrmam, 21ê meha rêbendanê 2010z.