Ji nîvê meha Kanûna 1964an ve, hikûmeta Îraqê hincetên curbicur çêdikirin da ku li Kurdistanê bêîstiqrariyê derxe, serî li kiryarên wekî girtin û îşkencekirina kesan li bajar û bajarokan bi hinceta parastina aramiyê di navbera kaosên îdiakirî de dida. Di heman demê de, livûtevgerên hêzên leşkerî li seranserê herêmê dihatin dîtin, ku ev yek aloziyan zêdetir dikir. Heta destpêka sala 1965an, têkiliyên di navbera serkirdayetiya şoreşger a Kurd û hikûmeta Îraqê de bi awayekî berbiçav xirab bûbûn. Pêşhatan her ku diçû nîşan dida ku Serok Ebdulselam Arif ji peymana agirbestê ya Sibata 1964an û sozên pê re vedikişe. Berevajî vê, wî dixuya ku bi awayekî çalak li hincetan digere da ku şer ji nû ve gur bike. Ji bo piştrastkirina vê îdiayê, çavdêriyên rojnamevanekî biyanî ku piştî agirbestê demek kurt serdana Kurdistanê kiribû, wekî delîlekî xurt xizmetê dikin. Wî diyar kir ku wî di dema serdana xwe de “ji bilî wêranbûnê tiştek nedît” û ragihand ku “hemû gundên li ser rêyên sereke yên Silêmaniyê hatin bombebarankirin û bi toz û xweliyê re hatin yekkirin”, ku di nav heyama tenê pênc mehan de 3,000 gund hatin wêrankirin.
Ji bo bîranîna salvegera yekem a agirbestê, Partiya Dêmokrata Kurdistanê (PDK) li seranserê Kurdistanê greveke giştî organîze kir, ku li çend bajar û bajarokan serkeftineke berbiçav bi dest xist. Lê belê, ev hewldan di dawiyê de bêencam man ji ber ku hikûmeta Îraqê bêbandor ma. Heta dawiya meha Adara 1965an, artêşa Îraqê careke din şer li ser Kurdistanê ferz kir, û kêliya ku wan wekî firsendek ji bo bidestxistina serkeftinê didît, bi kar anî. Parçebûna siyasî û leşkerî ya di nav PDK û Şoreşa Kurd de dixuya ku biryardariya hikûmetê xurtir kiriye.
Plana navendî ya hikûmeta Îraqê dagirkirina Çiyayê Sefîn bû, ji ber ku ev cihê stratejîk ji bo armancên wan krîtîk bû. Girtina çiya dê gefa berdewam a li ser rêya Hewlêr-Rewandizê ji holê rabike, rêyek ku pir caran ji aliyê Hêzên Pêşmerge ve dihat kemînkirin. Wekî din, kontrolkirina Çiyayê Sefîn dê Pêşmerge ji deşta Hewlêrê derxista, herêmek ku niştecihên herêmî bi xwarin û pêdiviyan bi awayekî çalak piştgiriya şoreşgeran dikirin. Wekî din, rêya ku Hewlêr û Şeqlawe bi Rewandizê ve girêdide, ya ku wekî xeta dabînkirinê ya girîng ji bo bingehên leşkerî yên Spilk û Hamiya û her wiha gelek qereqolên polîsan xizmet dikir, dê bihata ewlekirin. Ji bo bidestxistina vê yekê, artêşa Îraqê amadekariyên berfireh kirin, hejmareke mezin ji Fermandariya 2an seferber kir, di nav de Lîwaya 1ê, Lîwaya 14an, Lîwaya 15an, Lîwaya 20an û Lîwaya 9an. Girîngiya vê operasyonê ewqas bû ku Serok Ebdulselam Arif bi xwe çû Şeqlaweyê da ku qadên şer binirxîne û çavdêriya pêşketinan bike.
Bi rêya îstîxbarata ku ji aliyê sîxurên PDKê yên di nav artêşa Îraqê de hatibû komkirin, serkirdayetiya Pêşmerge ji van livûtevgerên leşkerî agahdar bû, di nav de raporên derbarê nêzîkî 30,000 kirêgirtiyên ku li Soran û Badînan hatibûn bicihkirin. Tiştê ku li pey hat, Şerê Sefîn ê mezin bû, ku eniyeke berfireh ji Koyê heta Bendera Gomespan, Sefîn, Şeqlawe, Hawre û Çiyayên Zinatirê girtibû ber xwe. Berevajî vê, Hêzên Şoreşger ên Kurdistanê yên ku Çiyayê Sefîn diparastin ji nêzîkî 1,000 Pêşmergeyên Hêza Sefîn, 300 ji Hêza Deşta Hewlêrê û hêzên din ên piştevaniyê ji Hêza Betwata pêk dihatin. Wekî din, yekîneyên şer ên Misrî yên ku nêzîkî Bexdayê hatibûn bicihkirin, ji bo piştgiriya artêşa Îraqê hatin anîn.
Tevî rûbirûbûna hêzeke hejmarî mezintir, Hêza Sefîn berpirsiyariya sereke ya parastina herêmê girt ser xwe. Bi fermandariya Reşîd Sindî, ligel Fermandar Tahir Elî Walî ku operasyonên ji Hîranê birêve dibirin, hêz li çar fujan hatibû dabeşkirin. Wahîd Kuexa Ezîz fujê yekem birêve dibir, Mela Xerîb fujê duyem fermandariya wê dikir, Apê Îbrahîm Kako çavdêriya fujê sêyem dikir, û Fars Bawa fujê Deşta Hewlêrê birêve dibir. Ev hêz li ser çar eksenan hatibûn dabeşkirin: gundê Ziyaret, Sermeydan, Serê Reş û Hucran.
Artêşa Îraqê yekem êrîşa xwe di şeva 12-13ê Nîsana 1965an de da destpêkirin, Kepkê Sor girt û heşt rojên li pey hev Çiyayê Sefîn bi dijwarî topbaran kir. Êrîşa wan a herî mezin di 21ê Nîsanê de pêk hat, ku Bendera Gomespan û Ziyaret kirin hedef. Ji bo zexta zêdetir û rêgirtina li gihîştina hêzên piştevaniyê yên Pêşmerge bo Sefîn, hêzên Îraqî li ser çend eniyan êrîşên hevrêzî dan destpêkirin. Tevî bikaranîna cebilxaneyeke berfireh a çekên bejahî û hewayî, tank û wesayîtên zirxî, artêşa Îraqê nekarî pêşketineke berbiçav bi dest bixe û rastî têkçûnên dubare hat. Di bersiva van têkçûnan de, hikûmetê stratejiyeke nû ya li ser bingeha teşwîqê danî, xelatên pereyan ji bo girtina lûtke û çiyayên stratejîk pêşkêş kir. Mînak, Serokê Ceş Zero Herkî razî bû ku Çiyayê Sefîn bi 20,000 dînarî ji nû ve dagir bike, dema ku Seîd Taha Zebarî hewl da ku ciyê krîtîk Garota bi 10,000 dînarî bigire. Her çend vê stratejiyê şer dirêj kir jî, her du serok di dawiyê de di dema rûbirûbûnan de hatin kuştin.
Êrîşên berdewam, topbarana bê navber û bombebarana esmanî ya li ser kozikên Pêşmerge, ligel tevlêbûna kirêgirtiyan û stratejiyên pêşketî yên artêşa Îraqê, ji bo hêzên Kurdî zehmetiyên mezin çêkirin. Li ser van zehmetiyan, Hêzên Pêşmerge bi kêmbûneke mezin a çek û cebilxaneyan, herwiha zêdebûna hejmara şehîdan û xirabûna rewşa tenduristiyê ya birîndaran re rû bi rû man. Wekî din, erdnîgariya zehmet veguhastina xurek, alîkariyên bijîşkî û hêzên piştgiriyê hema bêje ne mumkin kiribû, ku parastin û ragirtina Çiyayê Sefînê her ku diçû zehmetir dibû. Van şert û mercan fermandarên Pêşmerge neçar kirin ku biryara dijwar a vekişîna demkî bidin da ku hêzên xwe biparêzin û xwe ji nû ve rêxistin bikin.
Di dema şer de, artêşa Îraqê ziyanên mezin dîtin, 154 leşker hatin kuştin, 348 birîndar bûn û 32 leşker jî dîl hatin girtin. Di heman demê de, Hêzên Şoreşger ên Kurdistanê 22 Pêşmerge şehîd dan û 86 Pêşmergeyên din jî birîndar bûn. Şerê Çiyayê Sefînê xwedî girîngiyeke mezin a dîrokî ye, ji ber ku wekî şerê herî dirêj di dîroka Şoreşa Eylûlê de tê dîtin. Şerê ku ji 12ê Nîsanê heta 17ê Tîrmeha 1965an dom kir—bi giştî 95 roj—artêşa Îraqê hemû çavkaniyên xwe yên berdest, di nav de çekên herî pêşketî yên bejahî û esmanî yên wê demê bi kar anîn. Dema ku hêza Pêşmerge ji 1,000 kesî hinekî zêdetir bû, hêza hevgirtî ya artêşa Îraqê û caşên wan ên hevpeyman ji 40,000î derbas dibû. Tevî ku di dawiyê de Çiyayê Sefînê ji ber cudahiya mezin a di hejmar û çavkaniyan de hat windakirin, şiyana Pêşmerge ya ji bo gihandina ziyanên giran bi artêşa Îraqê, biryardarî û berxwedêriya wan nîşan da. Di çarçoveya şerekî wiha newekhev de, carinan kêmkirina ziyanên canî û pêkanîna vekişînên stratejîk dikare bi xwe serkeftinek were hesibandin.
Çavkanî:1- Şivan Mihemedemîn Teha Xoşnav, Hewlêr di navbera salên 1963 – 1970, (Çapxaneya Zanîngeha Selaheddîn- Hewlêr- 2016).
2- Chris Kutschera, Kurd di sedsala nozde û bîstan de, wergêr: Heme Kerîm Arif, çapa çarem, (Xaneya Çap û Weşanxaneya Awêr, 2007).
3- Hawkar Kerîm Heme Şerîf, Şoreşa Eylûlê, (Çapxaneya Zanîngeha Selaheddîn- Hewlêr- 2012).
4- Mihemed Mela Qadir, Serborî – Kurteyek ji bîranînan, (Weşanxaneya Aras- Hewlêr- 2009).
5- Îsmet Şerîf Wanlî, Kurdistan Îraq nasnameya neteweyî (Lêkolînek li ser şoreşa 1961), wergêr: Suad Mihemed Xidir, Çapxaneya Şivan, Silêmanî, 2012.
6- Xurşîd Şêre, Xebat û Xwîn, çapa sêyem, (Çapxaneya Hacî Haşim- Hewlêr- 2015).