پیشینه تاریخی
در 16 سپتامبر 1943 در شرق کردستان، «کمیته احیای کرد» (ژیانه‌وه‌ی کورد - JK) تأسیس شد، سپس در 16 اوت 1945 نام آن به «حزب دموکرات کردستان ایران» تغییر یافت. این حزب با حمایت اتحاد جماهیر شوروی در 22 دسامبر 1946 به رهبری قاضی محمد، جمهوری کردستان (مهاباد) را در بخشی از شرق کردستان برپا کرد. همزمان در 15 دسامبر 1945، «کمیته آزادی» (کومه‌له‌ی ئازادی) به رهبری ژنرال مصطفی بارزانی در جنوب کردستان تشکیل شد.
پس از شکست انقلاب دوم بارزان در سال 1945، ژنرال مصطفی بارزانی، فرمانده کل انقلاب، با مشورت کمیته آزادی و فرماندهان جبهه‌های جنگ و پس از تماس با رهبران کرد کردستان ایران و مسئولان شوروی، تصمیم گرفت تمام نیروهای خود را به کردستان ایران منتقل کند. پس از چندین درگیری، در 11 اکتبر 1945 از طریق کله‌شین-مرگور وارد کردستان ایران شدند. پس از اعلام جمهوری کردستان در مهاباد، نیروهای ژنرال مصطفی بارزانی با وجود شرایط دشوار، با تمام توان به جمهوری پیوستند.
تصمیم به تأسیس
تغییرات در وضعیت کردستان ایران، نگاه کمیته آزادی نسبت به سرنوشت جنبش کرد در جنوب کردستان را تضعیف نکرد. به‌ویژه تجربه تأسیس حزب دموکرات کردستان ایران و درس‌هایی که از انقلاب دوم بارزان به دست آمده بود، نشان می‌داد که این مرحله نیازمند تشکیل حزبی مانند حزب دموکرات کردستان ایران در کردستان عراق است. از این رو، پس از بررسی و تحلیل گسترده وضعیت منطقه، مصطفی بارزانی و یارانش، افسران و اعضای کمیته آزادی تصمیم گرفتند حزبی در کردستان عراق تأسیس کنند که متناسب با مطالبات و اهداف مردم کردستان باشد.
شالوده تأسیس «حزب دموکرات کرد» (PDK) در اولین نشست مصطفی بارزانی با وکیل حمزه عبدالله، کاپیتان میرحاج احمد طاهر، سرهنگ رکن عزت عبدالعزیز، کاپیتان مصطفی خوشناو، کاپیتان خیرالله عبدالکریم، کاپیتان محمد محمود قدسی و ملازم نوری احمد طه ریخته شد و سپس آنان را «کمیته مؤسس» نامیدند و در همان نشست تلاش شد اولین برنامه و آیین‌نامه داخلی حزب تدوین شود.
به دلیل شرایط حساس آن دوره که جمهوری کردستان در آن قرار داشت و برای اینکه از سوی کشورهای منطقه مورد تهدید قرار نگیرد، مصطفی بارزانی و یارانش تصمیم گرفتند فعالیت‌های مستقیم حزب به جنوب کردستان منتقل شود. برای این منظور، تصمیم گرفته شد که حمزه عبدالله با تمامی اختیارات و چند پیشنهاد به جنوب کردستان بازگردد تا با مسئولان «حزب انقلابی»، «حزب آزادی» و «شاخه دموکرات سلیمانیه» دیدار کند.
پیشنهادها عبارت بودند از:
-
در برنامه و آیین‌نامه داخلی حزب هیچ تغییری ایجاد نشود.
-
باید شیخ لطیف حفید، فرزند شیخ محمود حفید، معاون اول رئیس حزب باشد.
-
محمد کاکه‌زیاد کویه به‌عنوان معاون دوم تعیین شود.
-
برای اینکه بهانه‌ای به امپریالیسم داده نشود، تا زمانی که حزب توسط خودشان سرکوب نشده است، تأکید زیادی بر منافع انگلیس نشود؛ این جدا از آن است که امپریالیسم انگلیس پیر شده و بهتر است خلأ آن با نیرویی ملی پر شود
تا اینکه به دست امپریالیسم جدیدی مانند ایالات متحده آمریکا (USA) بیفتد.
در پایان بهار 1946، حمزه عبدالله به جنوب کردستان بازگشت و با احزاب و شخصیتهای سرشناس ارتباط برقرار کرد. رهبری هر دو حزب «انقلابی» و «آزادی‌خواه» تصمیم گرفتند احزاب خود را منحل کرده و به حزب جدید بپیوندند، مشروط بر اینکه هر دو حزب کنگره‌های خود را برگزار کرده و تغییرات را به اعضایشان اعلام کنند.
کنگره هر دو حزب در اوایل اوت سال 1946 برگزار شد و اکثر اعضای آن‌ها به «حزب دموکرات کرد» پیوستند و تعداد کمی از سران و اعضای حزب انقلابی نیز به حزب کمونیست عراق ملحق شدند. پیش‌تر نیز در مورد پیوستن به حزبی جدید، حزب «رزگاری» نشستی با شاخه جنوب کردستان «کمیته احیای کرد» (JK) برگزار کرده بود. در نتیجه این گفتگوها، برخی از مدیران کمیته احیای کرد به حزب رزگاری پیوستند و ابراهیم احمد برای پاسخگویی درخواست مهلت کرد.
تأسیس
در اوایل اوت 1946، حزب انقلابی و حزب رزگاری کرد کنگره انحلال خود را برگزار کردند و تصمیم به پیوستن به PDK گرفتند. پس از پایان آمادگی‌ها، حزب جدید در 16 اوت 1946 در خانه سعید فهیم در بغداد با حضور 70 نماینده، نخستین کنگره مخفی خود را برگزار کرد. در آن کنگره، اکثریت اعضای رهبری حزب انقلابی، تمامی رهبری حزب رزگاری به‌جز صالح حیدری و نافع یونس، نماینده مورد اعتماد مصطفی بارزانی (حمزه عبدالله)، محمود احمد (نماینده شیخ لطیف حفید)، زیاد کویه و ابراهیم احمد (نمایندگان شاخه سلیمانیه حزب دموکرات کردستان ایران) حضور داشتند.
کنگره وظایف و مسئولیت‌های خود را با موفقیت به انجام رساند و اعضای کنگره پس از بررسی، متن برنامه و آیین‌نامه‌ای که توسط کمیته مؤسس در مهاباد آماده شده بود را با اعمال تغییراتی تصویب کردند. حزب جدید به نام «حزب دموکرات کرد» (حزب دموکرات کرد-عراق) نام‌گذاری شد. در کنگره، مصطفی بارزانی به‌عنوان رئیس حزب دموکرات کرد انتخاب شد و به پیشنهاد وی، شیخ لطیف حفید فرزند شیخ محمود حفید به‌عنوان معاون اول و آقای زیاد کویه به‌عنوان معاون دوم رئیس تعیین شدند. همچنین روزنامه «رزگاری» که زبان گویای حزب رزگاری کرد بود، به دلیل نقش خود در میان مردم، به زبان رسمی «حزب دموکرات کرد» تبدیل شد و تمامی دارایی‌های هر دو حزب انقلابی و رزگاری‌خواه به رهبری جدید منتخب تحویل داده شد و تصمیم گرفته شد که مرکز رهبری این حزب در بغداد باشد.
پس از انتخاب نام حزب و تعیین رئیس و معاونان، اعضای کنگره شروع به انتخاب اعضای کمیته مرکزی کردند و این اسامی به‌عنوان اعضای کمیته مرکزی انتخاب شدند:
1. مصطفی بارزانی، رئیس
2. شیخ لطیف شیخ محمود حفید، نایب‌رئیس اول
3. آقای زیاد کویه، نایب‌رئیس دوم
4. حمزه عبدالله، دبیر
5. میرحاج احمد آکره‌ای، عضو
6. دکتر جعفر محمد کریم، عضو
7. علی عبدالله امین، عضو
8. سیدا صالح یوسفی، عضو
9. عبدالکریم توفیق، عضو
10. رشید عبدالقادر هماوندی، عضو
11. رشید باجلان، عضو
12. ملا سید حکیم خانقاهی، عضو
13. عونی یوسف احمد، عضو
14. طه محی‌الدین معروف، عضو
15. عبدالصمد بنا، علی‌البدل.
پس از آن اعضای کمیته مرکزی، اعضای دفتر سیاسی جدید را انتخاب کردند که متشکل از حمزه عبدالله، دکتر جعفر محمد کریم، علی عبدالله، عبدالکریم توفیق و رشید عبدالقادر بود.
دفتر سیاسی منتخب حزب دموکرات کردستان شروع به تقسیم وظایف خود کرد و تصمیم گرفت که اکثریت اعضای دفتر سیاسی در بغداد مستقر شوند و مقرهای آن‌ها در آن شهر باشد و ارتباط قوی میان دفتر سیاسی و رئیس مصطفی بارزانی در مهاباد برقرار کرد.
منابع:-
مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌خواهی کرد 1931-1958، جلد 1، (اربیل، چاپخانه وزارت آموزش و پرورش، 2004).
-
تاریخ حزب دموکرات کردستان، کنگره‌ها و کنفرانس‌ها (برنامه و اساسنامه داخلی)، هیئت دانشنامه حزب دموکرات کردستان، جلد 1، (اربیل - چاپخانه روخانا - 2021
-
. حبیب محمد کریم، تاریخ الحزب الدیمقراطی الکردستانی-العراق (فی محطات رئیسیة 1946 - 1993), (دهوک- مطبعه خبات- 1998.
-
علی عبدالله، تاریخ حزب دموکرات کردستان - عراق تا کنگره سوم، (مکان ناشناس - 1968).
-
نوری شاویس، من مذکراتی، بدون مکان، (منشورات حزب الشعب الدیمقراطی الکردستانی، 1985).
-
محمد ملا قادر، خبات‌نامه، (اربیل، انتشارات آراس، 2007).
-
مسعود بارزانی، بارزانی و جنبش آزادی‌خواهی کرد - انقلاب بارزان 1945-1958، (کردستان - ژانویه 1987).